بعد از جراحی باز تومور هیپوفیز، مراقبتها از زمان ترخیص تا ماههای بعد بهتدریج تغییر میکنند. در روزهای اول، تمرکز بر استراحت، مصرف منظم داروها، کنترل درد، مراقبت از زخم، خواب با سر کمی بالاتر، تغذیه مناسب، پیشگیری از یبوست و حرکت سبک است. در هفته اول باید تشنگی و ادرار، زخم، تب، سردرد و علائم عصبی تحت نظر باشد و در هفته دوم، ویزیت پزشک برای بررسی ترمیم، بخیهها یا منگنهها، داروها و وضعیت هورمونی انجام شود. در هفتههای سوم و چهارم همچنان باید از بلند کردن بار سنگین، زور زدن، خم شدن مکرر و فعالیت شدید پرهیز کرد. در ماههای دوم و سوم، بازگشت به کار، ورزش، سفر و رانندگی بر اساس شرایط بیمار و تأیید جراح انجام میشود. از ماه چهارم به بعد نیز MRIهای کنترلی، ویزیت متخصص غدد و آزمایشهای هورمونی دورهای برای بررسی نتیجه جراحی، عود احتمالی و عملکرد هیپوفیز اهمیت دارند.
مراقبت های ۷۲ ساعت اول بعد از ترخیص (3 روز اول در خانه)
- تنظیم وضعیت سر و خواب
وقتی بعد از جراحی باز تومور هیپوفیز از راه جمجمه به خانه برمیگردید، ممکن است هنوز احساس ضعف، خستگی، سنگینی سر یا درد خفیف تا متوسط داشته باشید. این وضعیت در روزهای اول دور از انتظار نیست و بدن شما برای بازگشت به شرایط عادی به استراحت نیاز دارد. در این چند روز، نحوه قرار گرفتن سر و بدن هنگام استراحت و خواب اهمیت زیادی دارد؛ بهخصوص اگر هنوز در محل برش جراحی احساس درد یا تورم دارید.
بهتر است هنگام دراز کشیدن، سر و قسمت بالاتنه کمی بالاتر از سطح بدن قرار بگیرد و کاملاً صاف و افقی نخوابید. معمولاً بالا آوردن سر حدود ۳۰ درجه با استفاده از بالش مناسب، بالش شیبدار یا در صورت امکان بالا آوردن قسمت بالایی تخت، میتواند به کاهش تورم و احساس فشار در سر کمک کند. مهم است که فقط گردن را با تعداد زیادی بالش خم نکنید؛ بهتر است سر و بالاتنه بهصورت ملایم و یکپارچه بالاتر قرار بگیرند.
اگر با دو یا سه بالش راحتتر هستید، میتوانید از آنها استفاده کنید، اما وضعیت باید برایتان راحت و پایدار باشد. بعضی بیماران در روزهای اول با تکیه دادن به پشتی یا خوابیدن در صندلی راحتیِ قابل تنظیم احساس بهتری دارند. هدف این نیست که خودتان را در یک وضعیت خاص مجبور کنید؛ هدف این است که سر پایینتر از بدن قرار نگیرد و بدون ایجاد فشار روی محل جراحی، خواب و استراحت کافی داشته باشید.
در زمان خواب، روی محل برش جراحی یا قسمتی از سر که تحت عمل قرار گرفته است فشار مستقیم وارد نکنید. اگر خوابیدن به پهلو برایتان راحتتر است، تنها در صورتی این کار را انجام دهید که پزشک یا تیم جراحی محدودیت خاصی برای سمت خوابیدن تعیین نکرده باشد و محل برش تحت فشار قرار نگیرد. اگر هنوز نمیتوانید وضعیت راحتی پیدا کنید، تغییر وضعیت آرام و تدریجی بهتر از تحمل درد در یک حالت ثابت است.
هنگام بلند شدن از تخت هم عجله نکنید. ابتدا چند لحظه در حالت نیمهنشسته بمانید و سپس بهآرامی بنشینید و بعد از آن بایستید. بلند شدن ناگهانی ممکن است در روزهای اول باعث سرگیجه یا احساس ضعف شود؛ بهخصوص اگر هنوز از داروهای مسکن یا سایر داروهای بعد از عمل استفاده میکنید.
در این سه روز، خواب زیاد و چرت زدن در طول روز میتواند طبیعی باشد. بعد از جراحی مغز، خستگی ممکن است برای مدتی قابلتوجه باشد و بدن برای ترمیم به استراحت بیشتری نیاز دارد. لازم نیست خودتان را مجبور کنید ساعتهای طولانی بیدار بمانید. فعالیتها را در حد توان انجام دهید و بین آنها زمان کافی برای استراحت در نظر بگیرید.
با این حال، بین «خواب و خستگی طبیعی» و کاهش غیرعادی سطح هوشیاری تفاوت وجود دارد. اگر بیمار بهطور غیرمعمول سخت بیدار میشود، بیشتر ساعات شبانهروز خواب است و بهسختی پاسخ میدهد، دچار گیجی یا تغییر واضح در رفتار و هوشیاری شده است، این وضعیت را نباید صرفاً به خستگی بعد از عمل نسبت داد و باید سریعاً با پزشک یا مرکز درمانی تماس گرفت.
یک نکته مهم دیگر این است که دستور جراح شما بر توصیههای عمومی مقدم است. وضعیت دقیق محل برش، میزان تورم، شرایط تومور و نحوه انجام جراحی میتواند باعث شود پزشک برای نحوه خوابیدن یا میزان بالا بودن سر توصیه متفاوتی داشته باشد. بنابراین اگر در برگه ترخیص درباره زاویه خواب، وضعیت بدن یا محدودیت خاصی دستور مشخصی داده شده است، همان دستور را ملاک قرار دهید.
- مراقبت از نحوه جابهجایی و حرکت
در سه روز اولی که به خانه برمیگردید، قرار نیست تمام روز در تخت بمانید. بعد از جراحی باز تومور هیپوفیز، حرکت آرام و کنترلشده برای بازگشت تدریجی توان بدنی اهمیت دارد؛ اما در همین روزها نباید به بدن خود فشار بیاورید. بهتر است فعالیت را از چند قدم کوتاه در خانه شروع کنید و با توجه به حال عمومیتان، بهتدریج بیشتر کنید. در روزهای اول ممکن است زود خسته شوید یا هنگام راه رفتن احساس ضعف داشته باشید؛ بنابراین سرعت و مسافت راه رفتن مهم نیست، بلکه ایمن بودن حرکت اهمیت دارد.
در اولین روزهای خانه تنها راه نروید. بهتر است یکی از اعضای خانواده در زمان بلند شدن از تخت، رفتن به سرویس بهداشتی و راه رفتن در خانه کنار شما باشد؛ بهویژه اگر هنوز سرگیجه، ضعف، اختلال تعادل یا خوابآلودگی دارید. اگر هنگام ایستادن احساس کردید تعادل ندارید، همانجا بنشینید و بعد از برطرف شدن سرگیجه دوباره حرکت کنید. عجله برای راه رفتن بدون کمک میتواند خطر زمینخوردن را افزایش دهد.
در زمان راه رفتن، قدمهای کوتاه و آرام بردارید و از تغییر جهت ناگهانی یا حرکت سریع خودداری کنید. اگر در بیمارستان وسیله کمکی مانند واکر یا عصا برای شما تجویز شده است، در خانه نیز طبق دستور پزشک از آن استفاده کنید. اگر پله در خانه دارید، هنگام بالا و پایین رفتن حتماً از نرده کمک بگیرید و بهتر است در این چند روز تنها از پله استفاده نکنید.
برای بلند شدن از تخت، یکباره از حالت خوابیده به ایستاده نروید. ابتدا بهآرامی به پهلو بچرخید، پاها را از لبه تخت پایین بیاورید و با کمک دستها خودتان را به حالت نشسته برسانید. چند لحظه در لبه تخت بنشینید و مطمئن شوید سرگیجه ندارید؛ سپس بهآرامی بایستید. اگر احساس سبکی سر یا ناپایداری کردید، دوباره بنشینید و از همراهتان کمک بگیرید. این روش، بهخصوص در روزهای اول که بدن هنوز ضعیف است، ایمنی بیشتری دارد.
در سه روز اول، کارهای خانه را به حداقل برسانید. جاروبرقی کشیدن، شستن زمین، جابهجا کردن وسایل، بالا و پایین رفتن مکرر از پله، مرتب کردن وسایل در ارتفاع یا هر فعالیتی که باعث زور زدن و خستگی میشود، وظیفه شما نیست. بهتر است اعضای خانواده این کارها را انجام دهند تا شما انرژی خود را صرف استراحت و راه رفتنهای کوتاه و ضروری کنید.
در نهایت، در این سه روز قرار نیست هر روز بیشتر از روز قبل فعالیت کنید. معیار پیشرفت شما این است که بتوانید فعالیتهای ساده را بدون ایجاد علائم جدید و بدون خستگی شدید انجام دهید. اگر یک روز احساس کردید توانتان کمتر است، استراحت بیشتر کاملاً قابل قبول است. برنامه حرکتی شما باید بهتدریج و بر اساس وضعیت عمومی، معاینه و نظر جراح افزایش پیدا کند؛ بنابراین اگر جراح برای میزان راه رفتن، استفاده از پله، بلند کردن اجسام یا فعالیت خاصی دستور متفاوتی داده است، همان دستور برای شما اولویت دارد.
- مراقبت از پانسمان و زخم سر
در سه روز اول پس از ترخیص، مراقبت از محل برش جراحی روی سر اهمیت زیادی دارد. پوست و بافتهای اطراف محل جراحی هنوز در حال ترمیم هستند و رعایت چند نکته ساده میتواند به پیشگیری از عفونت، خونریزی و باز شدن زخم کمک کند.
پانسمان را بدون دستور تیم جراحی باز یا تعویض نکنید. اگر پانسمان تمیز و خشک است، نیازی نیست برای بررسی مداوم زخم آن را کنار بزنید. اگر طبق دستور پزشک لازم است پانسمان را در خانه عوض کنید، ابتدا دستهایتان را بهخوبی بشویید و هنگام تعویض، تا حد امکان فقط قسمت مورد نیاز را لمس کنید. اگر پانسمان خیس، آلوده یا با خون و ترشح خیس شده است، مطابق دستور ترخیص آن را تعویض کنید یا برای راهنمایی با تیم جراحی تماس بگیرید.
ممکن است روی محل برش بخیه، منگنه یا چسب مخصوص بستن زخم وجود داشته باشد. آنها را دستکاری نکنید، نکشید و برای تمیز کردن اطرافشان از وسایل تیز یا ناخن استفاده نکنید. اگر بخیه یا منگنهای دارید که باید برداشته شود، زمان آن را جراح مشخص میکند و این کار باید در زمان تعیینشده انجام شود.
هنگام بررسی پانسمان، به مقدار و نوع ترشحات هم توجه کنید. وجود مقدار کمی لکه خون خشکشده روی پانسمان لزوماً به معنای وجود مشکل نیست؛ اما اگر خون تازه مرتب خارج شود، خونریزی ادامه پیدا کند یا پانسمان بهطور قابلتوجهی با خون خیس شود، باید با تیم جراحی تماس بگیرید. ترشح غلیظ زرد یا سبز، ترشح بدبو یا خیس شدن مکرر پانسمان با مایع شفاف و آبکی نیز طبیعی تلقی نمیشود و باید به پزشک اطلاع داده شود.
اگر متوجه شدید لبههای زخم از هم باز شدهاند، بخیه یا منگنه جدا شده است، تورم محل برش بهطور محسوسی بیشتر شده یا پوست اطراف زخم قرمز، داغ و دردناک شده است، منتظر نمانید تا خودبهخود برطرف شود. این تغییرات میتوانند نشانه عفونت یا مشکل در روند ترمیم زخم باشند و بهتر است در همان زمان با جراح یا مرکز درمانی تماس بگیرید. اگر این علائم همراه با تب یا لرز باشند، اهمیت بیشتری پیدا میکنند.
یک نکته مهم این است که هر تغییر ظاهری در پانسمان الزاماً نشانه خطر نیست. برای مثال، یک لکه کوچک خون خشکشده با خونریزی فعال یکسان نیست. چیزی که بیشتر اهمیت دارد، روند تغییرات است.
- مدیریت تورم چشم و صورت
در چند روز اول بعد از جراحی باز تومور هیپوفیز از راه جمجمه، ممکن است اطراف چشم، پیشانی یا صورت دچار تورم و کبودی شود. این حالت بهویژه در سمتی که جراحی انجام شده است بیشتر دیده میشود و ممکن است باعث شود صبحها ورم چشمها بیشتر به نظر برسد. دیدن این تغییرات بعد از بازگشت به خانه میتواند نگرانکننده باشد، اما در بسیاری از بیماران، مقداری تورم و تغییر رنگ پوست بخشی از روند طبیعی ترمیم بعد از جراحی است و بهتدریج کاهش پیدا میکند.
اگر پزشک استفاده از کمپرس سرد را برای شما مجاز دانسته است، میتوانید برای کاهش تورم و ناراحتی اطراف چشم از کمپرس سرد استفاده کنید؛ اما یخ نباید مستقیماً روی پوست قرار بگیرد. کمپرس را داخل یک پارچه نرم بپیچید و برای مدت کوتاه روی ناحیه متورم قرار دهید. کمپرس را روی محل برش جراحی یا روی بخیه و منگنه قرار ندهید، مگر اینکه جراح مشخصاً چنین کاری را توصیه کرده باشد. هنگام خواب نیز کمپرس سرد را روی صورت یا سر باقی نگذارید.
ممکن است تورم بهتدریج از ناحیه پیشانی به سمت پلکها و حتی گونهها حرکت کند و کبودی اطراف چشم در روزهای بعد واضحتر شود. این اتفاق لزوماً به معنای بدتر شدن وضعیت نیست؛ گاهی خون و مایعات باقیمانده از محل جراحی در بافتهای زیر پوست جابهجا میشوند و به قسمتهای پایینتر صورت میرسند. مهم این است که پس از رسیدن به بیشترین میزان خود، تورم بهتدریج رو به کاهش برود.
تا زمانی که تورم وجود دارد، چشمها را نمالید و پلک متورم را فشار ندهید. اگر احساس سنگینی یا ناراحتی در اطراف چشم دارید، استراحت دادن به چشمها و کاهش زمان استفاده از تلفن همراه، تلویزیون و صفحهنمایش میتواند راحتی شما را بیشتر کند. اگر پزشک برای چشم یا بینایی داروی خاصی تجویز کرده است، آن را دقیقاً طبق دستور مصرف کنید و هیچ قطره چشمی را خودسرانه اضافه نکنید.
با این حال، هر تورمی را نباید طبیعی فرض کرد. اگر تورم چشم یا صورت بهسرعت و بهطور واضح بیشتر شود، یک چشم ناگهان بسیار متورم شود، درد شدید چشم ایجاد شود یا قرمزی و گرمی غیرطبیعی اطراف چشم و صورت ایجاد شود، باید با تیم جراحی تماس بگیرید. تب، ترشح چرکی از محل زخم یا بدتر شدن قابلتوجه درد نیز اهمیت بیشتری پیدا میکند و میتواند نیازمند بررسی عفونت باشد.
مهمتر از همه، هرگونه تغییر جدید در بینایی را جدی بگیرید. تاری دید جدید یا رو به افزایش، دوبینی، کاهش دید، از دست رفتن بخشی از میدان بینایی، مشاهده ناگهانی لکه یا سایه در میدان دید یا درد شدید چشم موضوعاتی نیستند که بهتر باشد در خانه منتظر بمانید تا برطرف شوند. در چنین شرایطی باید سریعاً با جراح یا مرکز درمانی تماس بگیرید و اگر کاهش شدید یا ناگهانی بینایی اتفاق افتاده است، ارزیابی فوری پزشکی لازم است.
- داشتن رژیم غذایی پرفیبر و ممنوعیت جویدنهای سخت
در سه روز اول بعد از ترخیص، تغذیه شما باید به شکلی باشد که هم انرژی و مواد مغذی کافی برای ترمیم بدن فراهم شود و هم هنگام خوردن مجبور به زور زدن یا جویدن شدید نباشید. بعد از جراحی باز تومور هیپوفیز، یبوست مسئلهای است که باید جدی گرفته شود؛ زیرا زور زدن هنگام دفع میتواند فشار داخل سر را افزایش دهد.
فیبر را میتوانید از طریق سبزیجات پخته، میوههای نرم، حبوبات در صورت تحمل، نان و غلات سبوسدار و مغزها به شکل مناسب و بدون ایجاد نیاز به جویدن زیاد دریافت کنید. در چند روز اول لازم نیست یکباره مقدار زیادی فیبر مصرف کنید؛ بهتر است مقدار آن را بهتدریج افزایش دهید تا دچار نفخ و ناراحتی گوارشی نشوید.
نکته مهم دیگر در روزهای اول، پرهیز از غذاهایی است که به جویدن شدید یا طولانی نیاز دارند. گوشتهای سفت، نانهای بسیار خشک، سبزیجات خام و سفت، آجیل کامل و غذاهای بسیار خشک یا چسبنده میتوانند شما را مجبور کنند مدت زیادی بجوید. بهتر است در این دوره غذا را به شکل نرمتر و راحتجویدنی انتخاب کنید؛ برای مثال گوشت را کاملاً پخته و نرم مصرف کنید و سبزیجات را بیشتر به صورت پخته یا خردشده بخورید.
- نحوه صحیح اجابت مزاج بعد از عمل باز هیپوفیز
بعد از جراحی باز تومور هیپوفیز، نوع توالت، نحوه نشستن و بلند شدن و مهمتر از همه، جلوگیری از زور زدن هنگام دفع اهمیت دارد. در روزهای اول که هنوز بدن ضعیف است و ممکن است تعادل شما کاملاً به حالت قبل برنگشته باشد، بهتر است شرایط سرویس بهداشتی را طوری فراهم کنید که برای اجابت مزاج مجبور به چمباتمه زدن، حفظ تعادل یا وارد کردن فشار زیاد به بدن نباشید.
در صورت امکان، در روزهای اول از توالت فرنگی استفاده کنید. توالت فرنگی معمولاً انتخاب راحتتری است، زیرا بیمار برای نشستن و بلند شدن مجبور نیست زانوها و لگن را تا حد زیادی خم کند و میتواند با کمک دستگیره ثابت، کنترل بیشتری روی بدن خود داشته باشد. اگر توالت فرنگی خانه ارتفاع پایینی دارد و بلند شدن از آن برایتان دشوار است، میتوان با نظر پزشک از افزایشدهنده ارتفاع توالت استفاده کرد.
اگر در خانه توالت ایرانی دارید، بهتر است در روزهای ابتدایی درباره استفاده از آن با جراح خود مشورت کنید. حالت چمباتمه ممکن است برای بیماری که تازه جراحی مغز داشته است، بهخصوص در صورت ضعف یا اختلال تعادل، مناسب نباشد و بلند شدن از آن نیز میتواند نیاز به فشار بیشتری داشته باشد. اگر پزشک استفاده از توالت ایرانی را برای شما مجاز دانست، حتماً از یک دستگیره یا تکیهگاه کاملاً ثابت و محکم برای حفظ تعادل استفاده کنید و برای بلند شدن به وسایل متحرک مانند روشویی یا حولهگیر تکیه ندهید.
در سه روز اول، اگر هنوز ضعف، سرگیجه یا عدم تعادل دارید، تنها به سرویس بهداشتی نروید. بهتر است یکی از اعضای خانواده در نزدیکی شما باشد تا هنگام رفتوآمد یا بلند شدن در صورت نیاز کمک کند. مسیر اتاق تا سرویس بهداشتی را نیز خلوت کنید و فرشهای لغزنده، سیمها و وسایلی را که ممکن است باعث زمین خوردن شوند، بردارید.
مهمترین قانون این است که برای دفع زور نزنید و نفس خود را حبس نکنید. وقتی مدفوع سفت است یا بهراحتی خارج نمیشود، فشار آوردن شدید میتواند فشار داخل سر را افزایش دهد. بنابراین قرار نیست با منقبض کردن شکم و حبس نفس، مدفوع را به زور خارج کنید. آرام بمانید و اجازه دهید دفع با فشار طبیعی بدن انجام شود.
اگر چند روز دفع نداشتید، مدفوع بسیار سفت شد، برای دفع مجبور به زور زدن شدید، شکمدرد یا نفخ قابلتوجه پیدا کردید، بهتر است با تیم درمان تماس بگیرید و قبل از شدید شدن یبوست درباره نرمکننده مدفوع یا ملین مناسب مشورت کنید.
- مصرف صحیح داروها و کنترل درد
در روزهای اول بعد از ترخیص، ممکن است لازم باشد چند دارو را در ساعتهای مختلف مصرف کنید. خستگی، درد و تغییر برنامه خواب میتواند باعث شود زمان مصرف بعضی داروها را فراموش کنید. بنابراین بهتر است از همان روز ترخیص، یک سیستم مشخص برای یادآوری داروها داشته باشید.
استفاده از جعبه تقسیم دارو یکی از سادهترین روشهاست. اگر داروها چند نوبت در روز مصرف میشوند، میتوانید قرصهای هر نوبت را از قبل در قسمت مربوط به همان روز قرار دهید. این کار کمک میکند هم زمان مصرف را فراموش نکنید و هم متوجه شوید که آیا یک نوبت را مصرف کردهاید یا نه. البته داروهایی که باید در بستهبندی اصلی، دور از نور یا در شرایط خاص نگهداری شوند، نباید صرفاً برای راحتی داخل جعبه دارو منتقل شوند؛ در مورد این داروها دستور داروساز یا پزشک را رعایت کنید.
یادآور دارو در تلفن همراه یا اپلیکیشنهای مدیریت دارو نیز میتواند بسیار کمککننده باشد. برای مثال، در اپهایی مانند Medisafe میتوانید نام دارو، مقدار مصرف و ساعتهای مشخص را وارد کنید تا در زمان مصرف به شما یادآوری شود و بتوانید مصرف هر نوبت را ثبت کنید. اپلیکیشنهایی مانند MyTherapy نیز برای تنظیم یادآور دارو و ثبت مصرف طراحی شدهاند. اگر نمیخواهید اپلیکیشن جداگانه نصب کنید، حتی میتوانید برای هر دارو در تلفن همراه خود آلارمهای تکرارشونده تنظیم کنید؛ مثلاً «هیدروکورتیزون ـ ساعت ۸ صبح» یا «داروی ساعت ۲ بعدازظهر». مهم این است که زمانبندی داروها جایی ثبت شده باشد و صرفاً به حافظه خودتان وابسته نباشید.
اگر بیمار به دلیل درد، ضعف یا خوابآلودگی نمیتواند داروهایش را بهتنهایی مدیریت کند، بهتر است یکی از اعضای خانواده در چند روز اول مسئول بررسی برنامه دارویی باشد. یک جدول ساده روی کاغذ یا تلفن همراه هم میتواند مفید باشد؛ نام دارو، مقدار، ساعت مصرف و علامت تأیید بعد از مصرف را در آن ثبت کنید.
داروها را دقیقاً مطابق برگه ترخیص مصرف کنید و هیچ دارویی را خودسرانه قطع، کم یا زیاد نکنید. این موضوع درباره داروهای هورمونی بعد از جراحی هیپوفیز اهمیت بیشتری دارد. بسته به عملکرد هیپوفیز، ممکن است داروهایی مانند هیدروکورتیزون، لووتیروکسین یا دسموپرسین برای شما تجویز شود. بهخصوص هیدروکورتیزون را نباید بدون دستور پزشک قطع کنید.
اگر یک نوبت دارو را فراموش کردید، برای جبران آن خودسرانه دو برابر مصرف نکنید. نحوه برخورد با نوبت فراموششده به نوع دارو و فاصله تا نوبت بعدی بستگی دارد؛ بنابراین در صورت تردید، طبق دستور پزشک، داروساز یا برگه دارو عمل کنید.
برای کنترل درد نیز مسکن تجویزشده را در دوز و فاصله زمانی تعیینشده مصرف کنید و بیشتر از مقدار تجویزشده مصرف نکنید. درد خفیف تا متوسط در روزهای اول میتواند وجود داشته باشد، اما انتظار میرود با استراحت و داروی تجویزشده قابل کنترل باشد. درد شدید، درد رو به افزایش یا دردی که با داروی تجویزشده کنترل نمیشود، نیاز به اطلاع به تیم درمان دارد.
مراقبت ها در روزهای ۴ تا ۷ حضور در خانه (پایان هفته اول)
- دقت به میزان مصرف آب و حجم ادرار
در جراحی تومور هیپوفیز، توجه به میزان تشنگی، مقدار آب مصرفی و حجم ادرار اهمیت دارد؛ زیرا در بعضی بیماران، عملکرد هورمون ضدادراری (ADH) بعد از جراحی موقتاً دچار اختلال میشود. در این حالت، بدن آب زیادی از دست میدهد و فرد ممکن است دچار تشنگی شدید و ادرار زیاد و رقیق شود. این وضعیت به «دیابت بیمزه» یا Diabetes Insipidus معروف است و با دیابت قندی تفاوت دارد.
در این چند روز، لازم نیست بدون دستور پزشک وسواسگونه تمام دفعات ادرار را اندازهگیری کنید؛ اما اگر متوجه شدید ادرار بهطور محسوسی بیشتر و آبکیتر از حالت معمول شده و همزمان تشنگی غیرعادی و مداوم دارید، آن را جدی بگیرید. بهویژه اگر در یک ساعت مقدار زیادی ادرار شفاف یا بسیار کمرنگ دفع میکنید و این حالت چند ساعت ادامه پیدا میکند، باید با پزشک یا تیم درمان تماس بگیرید. در دستورالعملهای ترخیص جراحی هیپوفیز، دفع بیش از حدود نیم لیتر ادرار شفاف یا بسیار کمرنگ در هر ساعت، به مدت حداقل ۳ ساعت، همراه با افزایش تشنگی از علائمی است که نیاز به ارزیابی پزشکی دارد.
از طرف دیگر، آب را نه بیش از حد و نه کمتر از مقدار توصیهشده مصرف کنید. بعد از جراحی هیپوفیز، مقدار مناسب مایعات میتواند بسته به وضعیت هورمونی، سدیم خون، داروهایی مانند دسموپرسین و شرایط خود بیمار متفاوت باشد. بنابراین اگر پزشک مقدار مشخصی برای مصرف مایعات تعیین کرده است، همان برنامه را رعایت کنید و برای جبران ادرار زیاد، خودسرانه حجم بسیار زیادی آب ننوشید.
اگر همراه با تشنگی و ادرار زیاد، خشکی دهان، سرگیجه، ضعف، احساس غش، گیجی یا کاهش سطح هوشیاری ایجاد شد، باید سریعتر ارزیابی پزشکی انجام شود؛ این علائم میتوانند نشانه کمآبی و اختلال تعادل آب بدن باشند.
اگر برای شما دسموپرسین (DDAVP) تجویز شده است، آن را دقیقاً طبق دستور پزشک مصرف کنید و دوز آن را خودسرانه تغییر ندهید. همچنین اگر پزشک از شما خواسته است حجم ادرار یا میزان مایعات مصرفی را ثبت کنید، این کار را دقیق انجام دهید تا در ویزیت بعدی بتواند وضعیت تعادل آب بدن را بهتر ارزیابی کند.
- پیادهروی کنترلشده در منزل
از روزهای چهارم تا هفتم، اگر پزشک محدودیت خاصی برای شما تعیین نکرده باشد، پیادهروی سبک و کوتاه در منزل بهتدریج میتواند به برگشت توان بدنی کمک کند. هدف در این هفته ورزش کردن یا خسته شدن نیست؛ بلکه جلوگیری از بیتحرکی و بازگشت تدریجی به فعالیتهای روزمره است.
- چند نوبت در روز، در حد توان، در مسیر کوتاهی داخل خانه راه بروید و مدت و مسافت را بهتدریج افزایش دهید. لازم نیست یکباره مدت زیادی راه بروید.
- در روزهای اول اگر هنوز ضعف، سرگیجه یا عدم تعادل دارید، تنها راه نروید و یکی از اعضای خانواده در کنار شما باشد.
- هنگام راه رفتن از پلهها، از نرده استفاده کنید و اگر احساس ضعف یا سرگیجه دارید، از پلهها بهتنهایی استفاده نکنید.
- کف خانه را از فرشهای لغزنده، سیم و وسایلی که ممکن است باعث زمین خوردن شوند خالی کنید.
- پیادهروی باید با سرعت آرام و بدون زور زدن باشد. فعلاً از دویدن، ورزش، بلند کردن اجسام سنگین، خم شدن مکرر و فعالیتهایی که باعث افزایش فشار یا تشدید سردرد میشوند خودداری کنید.
- اگر هنگام راه رفتن دچار خستگی شدید شدید، استراحت کنید و فعالیت را به زمان دیگری موکول کنید. افزایش تدریجی فعالیت بهتر از تلاش برای انجام مقدار زیادی فعالیت در یک روز است.
چه زمانی باید پیادهروی را متوقف کنید؟ اگر هنگام راه رفتن دچار سرگیجه قابلتوجه، احساس غش، تنگی نفس غیرعادی، درد شدید یا افزایش ناگهانی سردرد شدید، بنشینید یا دراز بکشید و در صورت برطرف نشدن یا شدید بودن علائم، با تیم درمان تماس بگیرید. بروز ضعف جدید یک طرف بدن، اختلال تکلم یا بینایی، گیجی، کاهش سطح هوشیاری یا تشنج نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است.
- محافظت از محل جراحی و بخیههای سر
در هفته اول، پوست سر و محل برش هنوز در حال ترمیم است؛ بنابراین تا حد امکان با دستکاری بخیهها روند ترمیم را مختل نکنید.
- خارش محل بخیهها را با ناخن نخارانید و پوستههای روی زخم را جدا نکنید.
- هنگام شانه زدن، موها را با ملایمت مرتب کنید و شانه یا برس را روی محل برش و بخیهها نکشید.
- سشوار با باد داغ را روی محل جراحی نگیرید؛ گرما و تماس مستقیم میتواند پوست حساس این ناحیه را تحریک کند. اگر پزشک اجازه داده است، برای خشک کردن مو از فاصله مناسب و هوای ملایم استفاده کنید.
- تا زمان مشخصشده توسط جراح، از رنگ مو، دکلره، مواد شیمیایی و محصولات تحریککننده پوست سر در نزدیکی محل جراحی استفاده نکنید.
- بخیه، منگنه یا چسب روی زخم را خودسرانه نکَنید و دستکاری نکنید و هیچ کرم، پماد یا ماده ضدعفونیکنندهای را بدون توصیه پزشک روی زخم نزنید.
خارش خفیف، احساس کشیدگی یا کمی حساسیت اطراف محل برش میتواند در روند ترمیم ایجاد شود. اما اگر زخم بهتدریج قرمزتر، متورمتر، گرم یا دردناک شد، ترشح چرکی یا بدبو داشت، باز شد یا خونریزی قابلتوجه پیدا کرد، باید به پزشک اطلاع دهید.
- دقت به علائم هشدار (سفت شدن گردن و تب)
در روزهای ۴ تا ۷، علاوه بر وضعیت زخم، به تب و تغییرات غیرعادی در وضعیت عمومی بدن توجه کنید. تب خفیف گاهی میتواند در روزهای ابتدایی بعد از جراحی دیده شود، اما تب پایدار یا رو به افزایش، بهخصوص اگر همراه با سفتی گردن باشد، نباید نادیده گرفته شود.
اگر احساس کردید گردنتان بهطور غیرعادی سفت شده و حرکت دادن آن دشوار یا دردناک است، بهویژه اگر همزمان تب، سردرد شدید، تهوع یا استفراغ، حساسیت به نور، گیجی یا خوابآلودگی غیرعادی دارید، باید سریعاً با جراح یا تیم درمان تماس بگیرید و برای ارزیابی پزشکی اقدام کنید.
همچنین در صورت تب همراه با قرمزی، گرمی، تورم یا ترشح از محل جراحی، احتمال عفونت باید بررسی شود. در صورت تب بالا، کاهش سطح هوشیاری، تشنج، ضعف جدید یا اختلال در بینایی و تکلم، مراجعه فوری پزشکی ضروری است.
نکته مهم این است که صرفاً وجود کمی خستگی یا احساس کشیدگی عضلات گردن را با سفتی واقعی گردن اشتباه نگیرید؛ منظور از سفتی گردن، حالتی است که حرکت دادن گردن بهطور واضح محدود و دشوار میشود و معمولاً با احساس ناخوشی همراه است.
مراقبت های هفته دوم حضور در خانه (روزهای ۸ تا ۱۴)
- اولین معاینه حضوری بعد از عمل
در این جلسه، روند بهبودی شما، وضعیت عصبی و عمومی، داروها و محل جراحی بررسی میشود و اگر زمان آن رسیده باشد، بخیهها یا منگنههای پوست سر نیز برداشته میشوند. زمان دقیق مراجعه و برداشتن بخیه به نظر جراح و نوع بستن پوست سر بستگی دارد.
در ابتدای ویزیت، پزشک درباره وضعیت شما از زمان ترخیص سؤال میکند؛ برای مثال اینکه سردرد چقدر بوده و آیا بهتر شده یا نه، میزان خستگی و توانایی راه رفتن چگونه است، خواب و اشتها چطور بوده و آیا تهوع، استفراغ، سرگیجه یا ضعف داشتهاید یا خیر. همچنین درباره علائم مهم بعد از جراحی هیپوفیز مانند تشنگی غیرعادی، افزایش واضح حجم ادرار، تغییرات بینایی و سایر علائم جدید سؤال میشود.
سپس محل برش جراحی روی سر معاینه میشود. پزشک بررسی میکند که زخم بهدرستی بسته شده باشد و نشانهای از عفونت، باز شدن لبههای زخم، تورم غیرطبیعی یا ترشح وجود نداشته باشد. اگر بخیههای پوستی یا منگنه برای شما استفاده شده باشد و زمان برداشتن آنها رسیده باشد، در همین مراجعه یا طبق برنامه جراح بخیهها یا منگنهها برداشته میشوند. این کار معمولاً یک اقدام کوتاه در مطب است و ممکن است هنگام آن کمی کشش یا ناراحتی احساس کنید.
در این ویزیت، داروهای بعد از عمل نیز مرور میشوند. اگر داروهای هورمونی مانند هیدروکورتیزون، لووتیروکسین یا دسموپرسین برای شما تجویز شده باشد، پزشک درباره ادامه مصرف و در صورت نیاز، تنظیم آنها تصمیم میگیرد. داروها را تا زمانی که پزشک دستور نداده است خودسرانه قطع یا کموزیاد نکنید.
از طرف دیگر، بسته به شرایط بیمار ممکن است پزشک درباره نتایج آزمایشهای بعد از عمل، وضعیت هورمونهای هیپوفیز و تعادل آب و سدیم بدن تصمیمگیری کند و در صورت نیاز آزمایشهای تکمیلی درخواست شود.
اگر هر علامت جدیدی از زمان ترخیص داشتهاید، حتی اگر در زمان مراجعه بهتر شده باشد، آن را به پزشک بگویید. بهتر است قبل از ویزیت، این موارد را یادداشت کنید تا چیزی فراموش نشود.
- مراقبتهای اولین استحمام سر
اولین شستوشوی سر بعد از جراحی باز هیپوفیز باید طبق زمان و دستور جراح انجام شود؛ بهخصوص اگر هنوز بخیه یا منگنهها وجود دارند. صرفاً به این دلیل که چند روز از عمل گذشته است، خودسرانه استحمام کامل یا خیس کردن محل جراحی را شروع نکنید.
در اولین شستوشو، هدف این است که پوست سر و محل برش بدون کشیده شدن، مالش یا فشار تمیز شود.
- قبل از شستوشو، دستها را کاملاً بشویید.
- از آب ولرم استفاده کنید؛ آب خیلی داغ میتواند باعث تحریک پوست و افزایش ناراحتی محل جراحی شود.
- اگر جراح اجازه استفاده از شامپو داده است، از شامپوی ملایم مثل شامپو بچه استفاده کنید و آن را با نوک انگشتان و بسیار آرام روی پوست سر پخش کنید. محل بخیه یا منگنه را نسابید و با ناخن روی آن نکشید.
- اجازه دهید آب بهآرامی روی سر جریان پیدا کند و از فشار مستقیم و شدید دوش روی محل جراحی خودداری کنید.
- بعد از شستوشو، موها را با یک حوله تمیز بهآرامی و بدون مالش خشک کنید. حوله را روی محل زخم نکشید.
- تا زمان بهبود زخم، از خیساندن طولانیمدت سر، استخر و قرار دادن محل جراحی در آب خودداری کنید، مگر اینکه جراح اجازه داده باشد.
بعد از اولین شستوشو، محل جراحی را بررسی کنید. کمی حساسیت یا کشیدگی میتواند طبیعی باشد، اما اگر زخم باز شد، خونریزی قابلتوجه داشت یا قرمزی، تورم، گرمی، درد یا ترشح چرکی و بدبو افزایش پیدا کرد، با جراح تماس بگیرید.
- مدیریت خستگی و خلقوخو
در هفته دوم بعد از جراحی باز تومور هیپوفیز، خستگی هنوز میتواند کاملاً محسوس باشد. بدن همزمان در حال ترمیم زخم جراحی و بازیابی توان خود است و تغییرات عملکرد هیپوفیز و هورمونها نیز میتواند روی انرژی، خواب و احساسات اثر بگذارد. بنابراین ممکن است بعضی روزها انرژی بیشتری داشته باشید و روزهای دیگر زودتر خسته شوید (منبع).
از نظر روحی هم ممکن است مدتی زودرنجتر، بیحوصله، مضطرب یا غمگین باشید. بعضی بیماران برای مدتی احساس میکنند انگیزه سابق را ندارند یا نسبت به آینده نگرانتر شدهاند. این تغییرات میتواند تحت تأثیر خستگی، درد، محدود شدن فعالیتهای روزمره، نگرانی درباره نتیجه جراحی و همچنین تغییرات هورمونی بعد از جراحی هیپوفیز ایجاد شود. نوسان خلقوخو در این دوره لزوماً به معنی ابتلا به افسردگی نیست (منبع).
از نظر نیز بهتر است خودتان را مجبور نکنید که خیلی سریع به روال قبلی زندگی برگردید. ارتباط با خانواده، داشتن برنامه ساده روزانه و انجام فعالیتهای سبک و مورد علاقه، در حد توان، میتواند کمککننده باشد. اگر احساس میکنید بیشتر روز را در تخت میمانید، هیچ علاقهای به فعالیتهای معمول ندارید یا حال روحی شما بهجای بهتر شدن، روزبهروز بدتر میشود، موضوع را در ویزیت به پزشک بگویید.
اگر خستگی شما شدید و غیرعادی است، با فعالیت معمول بهتر نمیشود یا همراه با ضعف قابلتوجه، سرگیجه، تهوع و استفراغ یا افت فشار است، باید با پزشک تماس بگیرید تا در صورت نیاز وضعیت هورمونی بررسی شود
همچنین اگر غمگینی یا بیانگیزگی شدید و مداوم پیدا کردید، خواب و اشتها بهطور قابلتوجهی تغییر کرد، نتوانستید فعالیتهای روزمره را انجام دهید یا احساس ناامیدی شدید داشتید، منتظر نمانید تا خودبهخود برطرف شود و موضوع را با پزشک مطرح کنید. هرگونه فکر آسیبزدن به خود یا نخواستن ادامه زندگی، یک وضعیت اورژانسی است و نیاز به کمک فوری پزشکی دارد.
هفتههای سوم و چهارم حضور در خانه (روزهای ۱۵ تا ۳۰)
- قانون ممنوعیت فشار و بار
در هفتههای سوم و چهارم بعد از جراحی باز تومور هیپوفیز، بهتر شدن حال عمومی به این معنی نیست که بدن کاملاً برای فعالیتهای سنگین آماده شده است. هنوز باید از بلند کردن بار سنگین و فعالیتهایی که نیاز به زور زدن یا فشار آوردن دارند خودداری کنید.
علت این محدودیت این است که فعالیتهای سنگین، بهخصوص بلند کردن جسم، زور زدن هنگام اجابت مزاج، خم شدن مکرر و فعالیت ورزشی شدید میتوانند فشار داخل جمجمه و فشار خون را بهطور موقت افزایش دهند. از طرف دیگر، بافتها و محل جراحی هنوز در حال ترمیم هستند. بنابراین در این دوره، هدف این نیست که کاملاً بیتحرک باشید؛ بلکه باید فعالیت را تدریجی افزایش دهید، بدون اینکه به بدن فشار ناگهانی وارد کنید.
در عمل، برای رعایت این محدودیت:
- وسایل سنگین بلند نکنید و جابهجایی خرید، سطل آب، چمدان، جعبه یا وسایل خانه را به فرد دیگری بسپارید.
- برای برداشتن وسایل از زمین، خم شدن و زور زدن همزمان انجام ندهید. اگر لازم است چیزی را بردارید، از فرد دیگری کمک بگیرید.
- فعلاً کارهایی مانند جاروبرقی کشیدن، تی کشیدن، شستوشوی سنگین، جابهجایی وسایل خانه و باغبانی سنگین را انجام ندهید.
- ورزش سبک و پیادهروی کنترلشده را میتوانید طبق نظر جراح ادامه دهید، اما دویدن، تمرینات سنگین، وزنهزدن و فعالیتهایی که مجبور میشوید برای انجامشان زور بزنید را به زمان اعلامشده توسط پزشک موکول کنید.
- هنگام اجابت مزاج نیز زور نزنید و نفس خود را حبس نکنید؛ پیشگیری از یبوست در این دوره اهمیت دارد.
یک معیار ساده این است: اگر برای انجام یک فعالیت مجبور میشوید نفس خود را حبس کنید، زور بزنید یا احساس کنید فشار زیادی به سر وارد میشود، فعلاً آن فعالیت را انجام ندهید.
- شیوه صحیح خم شدن
در هفتههای سوم و چهارم، حتی اگر حال عمومی بهتر شده باشد، بهتر است هنگام برداشتن وسایل یا انجام کارهای روزمره بهصورت ناگهانی از کمر خم نشوید. خم شدن عمیق همراه با زور زدن میتواند فشار داخل جمجمه را موقتاً افزایش دهد و در دورهای که محل جراحی هنوز در حال ترمیم است، انتخاب مناسبی نیست.
برای برداشتن یک وسیله از روی زمین، این روش را انجام دهید:
- ابتدا به وسیله نزدیک شوید و آن را در فاصلهای قرار دهید که مجبور نباشید برای رسیدن به آن زیاد خم شوید.
- پاها را کمی از هم باز و بدن را ثابت نگه دارید.
- بهجای اینکه از کمر به جلو خم شوید، زانوها و لگن را خم کنید و بدن را با کمک پاها پایین بیاورید.
- کمر و گردن را تا حد امکان در وضعیت طبیعی نگه دارید و سر را برای مدت طولانی پایین نگیرید.
- اگر وسیله سنگین است، اصلاً برای برداشتن آن خم نشوید و از فرد دیگری کمک بگیرید.
- هنگام بلند شدن، بهآرامی با کمک عضلات پاها بالا بیایید و نفس خود را حبس نکنید و زور نزنید.
برای کارهایی مانند پوشیدن لباس، بستن بند کفش یا برداشتن وسایل پایین کابینت نیز بهتر است تا حد امکان روی صندلی بنشینید یا زانو بزنید تا مجبور نباشید سر و بالاتنه را برای مدت طولانی به سمت پایین ببرید.
- محافظت از پوست سر
در هفتههای سوم و چهارم، حتی اگر زخم ظاهراً خوب شده باشد، پوست سر و بافت اطراف محل برش هنوز ممکن است حساس و آسیبپذیر باشد. بنابراین بهتر است از هر چیزی که روی محل جراحی فشار، کشش یا تحریک ایجاد میکند، پرهیز کنید.
- از کلاههای تنگ، هدبند محکم و هر پوششی که روی محل جراحی فشار ایجاد میکند استفاده نکنید. اگر برای بیرون رفتن به پوشاندن سر نیاز دارید، نوعی را انتخاب کنید که آزاد و بدون فشار باشد و جراح نیز آن را تأیید کرده باشد.
- تا زمانی که جراح اجازه نداده است، رنگ مو، دکلره، کراتین، فر، مواد صافکننده و سایر مواد شیمیایی را روی پوست سر استفاده نکنید؛ این مواد میتوانند پوست در حال ترمیم را تحریک کنند.
- محل جراحی را نخارانید و اگر پوست سر پوستهپوسته یا خشک شده است، پوستهها را با دست جدا نکنید.
- از وارد کردن فشار مستقیم به محل برش، برای مثال با تکیه دادن طولانیمدت سر روی سطح سفت، خودداری کنید.
در این مرحله ممکن است در اطراف محل جراحی حساسیت، بیحسی، گزگز، کشیدگی یا خارش خفیف احساس کنید. بیحسی پوست سر نیز ممکن است در اطراف برش وجود داشته باشد؛ این احساسات میتوانند بهتدریج و طی روند ترمیم کمتر شوند. همچنین ممکن است لمس یک قسمت از پوست سر نسبت به قبل متفاوت احساس شود.
اما اگر درد یا حساسیت بهجای کاهش، بیشتر شود یا همراه با قرمزی، گرمی، تورم، ترشح، باز شدن زخم یا تب باشد، باید به پزشک اطلاع دهید. همچنین ایجاد تورم جدید یا قابلتوجه در محل جراحی نیاز به بررسی دارد.
ماه دوم و سوم بعد عمل (فاز تثبیت سبک زندگی)
- مراقبت فعالیتها و کار
در ماه دوم و سوم، اگر روند بهبودی مناسب باشد، هدف این است که بهتدریج به برنامه معمول زندگی برگردید؛ اما سرعت این برگشت باید با میزان انرژی و شرایط بدنی شما هماهنگ باشد. در این مرحله لازم نیست به دلیل جراحی کاملاً بیتحرک بمانید.
- کارهای روزمره شخصی مانند لباس پوشیدن، آشپزی سبک، مرتب کردن وسایل شخصی و انجام کارهای معمول خانه را بهتدریج بیشتر کنید؛ فعالیت را در حدی انجام دهید که باعث خستگی شدید نشود.
- اگر کارتان اداری یا کمتحرک است، در صورت تأیید پزشک میتوانید بهتدریج به محیط کار برگردید. در شروع، ساعات کاری کوتاهتر یا استراحتهای منظم میتواند کمککننده باشد.
- اگر شغل شما فیزیکی است، مانند کار ساختمانی، جابهجایی بار، کار در ارتفاع یا کار با دستگاههای سنگین، بدون تأیید جراح به کار کامل برنگردید؛ این مشاغل به آمادگی بدنی و واکنش سریع بیشتری نیاز دارند.
- کارهای روزانه را در چند نوبت تقسیم کنید و همه فعالیتها را پشت سر هم انجام ندهید. اگر بعد از یک فعالیت متوجه شدید خستگی شما تا ساعتها ادامه پیدا میکند یا سردردتان بیشتر میشود، میزان فعالیت را کاهش دهید.
- اگر بیشتر روز را پشت میز یا در مقابل کامپیوتر میگذرانید، زمان کار با صفحهنمایش را نیز تدریجی افزایش دهید و در صورت خستگی چشم یا سردرد، وقفه ایجاد کنید.
- در این دوره، کیفیت خواب و استراحت همچنان اهمیت دارد؛ تلاش نکنید با کم کردن زمان استراحت، سریعتر به برنامه قبل از عمل برگردید.
- ممنوعیتهای ورزشی و مسافرتی
ورزشهایی که فعلاً نباید بدون اجازه جراح انجام دهید:
- ورزشهای تماسی و برخوردی مثل فوتبال، کشتی، بوکس، رزمی و راگبی؛ مهمترین نگرانی در این ورزشها احتمال ضربه به سر است. در برخی دستورالعملهای جراحی مغز، پرهیز از ورزشهای تماسی حداقل تا سه ماه توصیه شده است.
- وزنهبرداری سنگین و تمریناتی که نیاز به زور زدن یا حبس نفس دارند.
- فعالیتهای پرفشار مانند تمرینات شدید بدنسازی، دویدن شدید یا ورزشهایی که باعث افزایش واضح فشار و خستگی میشوند، تا زمانی که جراح اجازه دهد.
- ورزشهایی که احتمال افتادن یا برخورد سر با زمین یا وسایل ورزشی در آنها وجود دارد.
در مقابل، فعالیتهایی مانند پیادهروی و ورزش سبک معمولاً باید بهتدریج افزایش پیدا کنند و میزان فعالیت بر اساس توان بدن و نظر جراح تنظیم شود. برخی مراکز جراحی مغز توصیه میکنند فعالیت متوسط بهتدریج افزایش یابد تا فرد طی چند هفته به سطح معمول فعالیت خود برگردد.
در مورد سفر با هواپیما بعد از جراحی باز جمجمه، نباید تصور کرد که با بهتر شدن حال عمومی، پرواز بلافاصله بیخطر است. یکی از نگرانیهای مهم، وجود احتمالی هوا در فضای داخل جمجمه بعد از جراحی (pneumocephalus) است؛ به همین دلیل زمان مجاز پرواز باید توسط جراح تعیین شود. دستورالعملهای مراکز مختلف متفاوت است؛ برای مثال، برخی مراکز پرهیز از پرواز تا ۶ هفته را توصیه میکنند و برخی برای جراحی هیپوفیز از راه جمجمه، در صورت نبود نشت مایع مغزینخاعی یا هوای داخل جمجمه، حدود ۲ ماه را مطرح کردهاند (منبع).
- رانندگی
جراحی از راه جمجمه میتواند موقتاً روی بینایی، تمرکز، سرعت واکنش و تعادل اثر بگذارد و از طرفی بعد از جراحی مغز، احتمال بروز تشنج نیز یکی از دلایلی است که باید برای برگشت به رانندگی احتیاط شود. به همین دلیل، زمان شروع دوباره رانندگی باید با توجه به وضعیت خود بیمار و نظر جراح مشخص شود (منبع).
قبل از اینکه دوباره پشت فرمان بنشینید، باید:
- جراح اجازه رانندگی داده باشد.
- بینایی شما، بهخصوص میدان دید، برای رانندگی مناسب باشد.
- دچار دوبینی، تاری دید، سرگیجه یا عدم تعادل نباشید.
- هوشیاری و تمرکز کافی داشته باشید و بتوانید در شرایط ناگهانی، سریع واکنش نشان دهید.
- داروهای مصرفی مانند بعضی مسکنها یا داروهای ضدتشنج باعث خوابآلودگی یا کند شدن واکنشها نشوند.
- هنگام چرخاندن سر و گردن برای دیدن اطراف خودرو، درد یا محدودیت قابلتوجه نداشته باشید.
- اگر بعد از عمل تشنج داشتهاید یا پزشک احتمال تشنج را مطرح کرده است، بدون تأیید متخصص رانندگی نکنید.
در صورت دریافت اجازه برای شروع رانندگی، بهتر است ابتدا با مسیرهای کوتاه و خلوت شروع کنید و در دفعات اول از رانندگی طولانی، مسیرهای پرترافیک و رانندگی در شرایطی که خسته یا خوابآلود هستید، خودداری کنید.
نکته مهم این است که نمیتوان برای همه بیماران پس از جراحی باز تومور هیپوفیز، یک زمان ثابت برای شروع دوباره رانندگی تعیین کرد. زمان بازگشت به رانندگی به عواملی مانند روند بهبودی، وضعیت بینایی و میدان دید، وجود یا نبود تشنج، سطح هوشیاری و تمرکز، داروهای مصرفی و نظر جراح بستگی دارد. حتی توصیههای مراکز درمانی مختلف نیز یکسان نیست؛ بنابراین ملاک نهایی، تأیید پزشک معالج و رعایت مقررات رانندگی محل زندگی بیمار است.
ماه چهارم به بعد بعد از عمل (ارزیابی نهایی)
- تصویربرداری کنترلی
در این مرحله، هدف از تصویربرداری فقط این نیست که ببینیم «عمل موفق بوده یا نه»؛ بلکه پزشک میخواهد وضعیت محل جراحی و خود تومور را با دقت بیشتری ارزیابی کند. معمولاً MRI مغز و ناحیه هیپوفیز مهمترین روش تصویربرداری برای بررسی باقیمانده تومور یا تغییرات بعد از جراحی است. در بسیاری از بیماران، تصویربرداری پس از گذشت چند ماه انجام میشود تا تغییرات طبیعی ناشی از جراحی کمتر با باقیماندن تومور اشتباه شود.
زمان دقیق MRI برای همه بیماران یکسان نیست. اگر تومور کاملاً برداشته شده باشد، باقیماندهای در تصاویر دیده نشود و وضعیت بالینی و هورمونی بیمار مناسب باشد، ممکن است پزشک فاصله بیشتری برای تصویربرداریهای بعدی در نظر بگیرد. اما اگر بخشی از تومور باقی مانده باشد، تومور به قسمتهای حساس اطراف گسترش داشته باشد یا احتمال رشد مجدد آن بیشتر باشد، پیگیری تصویری میتواند با فاصلههای کوتاهتری انجام شود. بنابراین برنامه MRI را نباید بهصورت یک زمان ثابت برای همه بیماران در نظر گرفت و تصمیم نهایی بر اساس نوع و رفتار تومور، نتیجه جراحی و شرایط هر بیمار گرفته میشود.
در MRI کنترلی، تصاویر جدید با تصاویر قبل از عمل و بررسیهای قبلی مقایسه میشوند. این مقایسه به پزشک کمک میکند مشخص کند آیا تودهای از تومور باقی مانده است، وضعیت باقیمانده ثابت مانده یا نشانهای از رشد مجدد دیده میشود. اگر در تصویر مورد مشکوکی دیده شود، به این معنی نیست که حتماً تومور عود کرده است؛ گاهی تشخیص تغییرات طبیعی پس از جراحی از بافت باقیمانده تومور نیاز به بررسی و مقایسه دقیق تصاویر در طول زمان دارد.
به همین دلیل، حتی اگر در ماههای بعد احساس کنید کاملاً به زندگی عادی برگشتهاید، پیگیریهای تصویربرداری و ویزیتهای تعیینشده را خودسرانه کنار نگذارید. بعضی از عودها یا رشد مجدد تومور ممکن است در مراحل ابتدایی علامت واضحی ایجاد نکنند و تصویربرداری به پزشک اجازه میدهد تغییرات را پیش از ایجاد مشکل جدیتر شناسایی کند. برنامه ادامه پیگیری نیز بعد از این MRI، بر اساس نتیجه آن و وضعیت هورمونی و علائم شما تعیین خواهد شد.
- پایش دورهای عملکرد هورمونی
بعد از جراحی باز تومور هیپوفیز، پیگیری شما فقط به MRI محدود نمیشود. از آنجا که هیپوفیز وظیفه تنظیم چندین هورمون مهم بدن را بر عهده دارد، لازم است عملکرد آن در ماههای بعد و در ادامه، طبق برنامه پزشک، بهصورت دورهای بررسی شود. این پیگیری شامل توجه به علائم و وضعیت جسمی شما، بررسی داروهای هورمونی و در صورت نیاز انجام آزمایشهای هورمونی است.
زمان انجام آزمایشها برای همه بیماران یکسان نیست. پزشک بر اساس نوع تومور، میزان برداشت تومور، عملکرد هیپوفیز بعد از عمل، داروهای مصرفی و نتایج آزمایشهای قبلی تصمیم میگیرد چه هورمونهایی و با چه فاصلهای بررسی شوند. ممکن است در ماههای ابتدایی، آزمایشها با فاصله کوتاهتری انجام شوند و پس از پایدار شدن وضعیت، فاصله بین بررسیها بیشتر شود.
بسته به شرایط شما، عملکرد محورهای مختلف هورمونی از جمله تیروئید، غده فوقکلیه و محور جنسی و در برخی بیماران هورمون رشد یا پرولاکتین بررسی میشود. هدف از این بررسیها این است که مشخص شود هیپوفیز تا چه اندازه عملکرد طبیعی خود را حفظ کرده است و آیا به درمان جایگزینی هورمونی نیاز دارید یا دوز داروهای قبلی باید تغییر کند.
ممکن است بعضی اختلالات هورمونی پس از جراحی بهتدریج بهتر شوند، در حالی که برخی دیگر ماندگار باشند و به درمان طولانیمدت نیاز داشته باشند. بنابراین حتی اگر حال عمومی شما خوب شده و علائم قبلی برطرف شدهاند، پیگیریهای غدد و آزمایشهای تعیینشده را خودسرانه متوقف نکنید. نتیجه آزمایشها باید در کنار علائم، معاینه و سوابق قبلی شما تفسیر شود تا ادامه درمان با شرایط واقعی بدنتان هماهنگ باشد.
پرسش های متداول
آیا بعد از جراحی باز تومور هیپوفیز، سردرد تا چند هفته طبیعی است؟
بله، سردرد و احساس فشار یا سنگینی سر میتواند در دوره نقاهت دیده شود و معمولاً بهتدریج کمتر میشود. با این حال، سردردی که ناگهان شدید شود، نسبت به روزهای قبل واضحاً افزایش پیدا کند یا همراه با استفراغ، اختلال بینایی، گیجی، کاهش سطح هوشیاری یا ضعف اندامها باشد، نیاز به ارزیابی پزشکی دارد.
بعد از جراحی باز هیپوفیز، چه زمانی میتوانم به کار برگردم؟
زمان بازگشت به کار به وضعیت عمومی، نوع شغل، میزان خستگی و روند بهبود شما بستگی دارد. کارهای پشتمیزی معمولاً زودتر از کارهای فیزیکی قابل شروع هستند، اما بهتر است بازگشت به کار بهصورت تدریجی و با تأیید جراح انجام شود. مشاغلی که نیاز به بلند کردن بار، فعالیت شدید، کار در ارتفاع یا کار با ماشینآلات دارند، ممکن است به زمان بیشتری نیاز داشته باشند.
چرا ممکن است با وجود نتیجه خوب جراحی، هنوز خسته باشم؟
خستگی میتواند برای مدتی بعد از جراحی ادامه داشته باشد و به روند ترمیم بدن، خواب، کاهش فعالیت و تغییرات هورمونی مربوط باشد. با این حال، اگر خستگی شدید، مداوم یا رو به تشدید باشد، باید بررسی شود تا احتمال اختلالات هورمونی نیز در نظر گرفته شود.
چه علائمی بعد از ترخیص نیاز به مراجعه فوری دارند؟
علائمی مانند کاهش یا تغییر ناگهانی بینایی، تشنج، کاهش سطح هوشیاری، ضعف یا بیحسی جدید، سردرد شدید و ناگهانی، استفراغ مکرر یا تب همراه با سفتی گردن نیاز به ارزیابی فوری پزشکی دارند. در چنین شرایطی منتظر نوبت ویزیت بعدی نمانید.