وقتی صحبت از جراحی تومور هیپوفیز می‌شود، طبیعی است که سؤال‌ها و نگرانی‌های زیادی ذهن بیمار را درگیر کند. مهم‌ترین این پرسش‌ها را می‌توان در چهار بخش اصلی بررسی کرد: ماهیت تومور هیپوفیز و پیش‌آگهی بیماری، وضعیت بینایی و اعصاب، تغییرات هورمونی و ظاهری، و روند عمل، تکنیک جراحی و مراقبت‌های دوران نقاهت. پاسخ به این سؤال‌ها به شما کمک می‌کند بدانید تومور هیپوفیز چه تأثیری می‌تواند بر بدن شما بگذارد، جراحی چگونه انجام می‌شود و بعد از عمل چه مسیری پیش رویتان خواهد بود تا با آگاهی بیشتر و نگرانی کمتر برای درمان تصمیم بگیرید.

ماهیت تومور هیپوفیز و پیش‌آگهی بیماری

• آیا تومور هیپوفیز یعنی سرطان دارم؟

در پاسخ باید گفت که اکثر قریب‌به‌اتفاق تومورهای هیپوفیز خوش‌خیم هستند و تومور هیپوفیز بدخیم یا سرطانی بسیار نادر است (منبع). تومور خوش‌خیم به توده‌ای گفته می‌شود که سرطانی نیست و مانند سرطان به بخش‌های دوردست بدن گسترش پیدا نمی‌کند. البته خوش‌خیم بودن به این معنا نیست که تومور هیچ مشکلی ایجاد نمی‌کند؛ زیرا اگر بزرگ شود، می‌تواند به ساختارهای اطراف خود، به‌ویژه عصب بینایی، فشار وارد کند یا با ترشح بیش‌ازحد بعضی هورمون‌ها، عملکرد طبیعی بدن را مختل کند.

در مقابل، تومور بدخیم همان تومور سرطانی است. یکی از ویژگی‌های مهم تومورهای بدخیم این است که می‌توانند به بافت‌های دیگر بدن گسترش پیدا کنند. خوشبختانه، سرطانی بودن تومورهای هیپوفیز بسیار نادر است و بیشتر بیمارانی که با تشخیص تومور هیپوفیز روبه‌رو می‌شوند، با یک تومور خوش‌خیم مواجه هستند.

• چرا به من گفته اند باید جراحی کنم؟

یکی از مهم‌ترین دلایل جراحی، فشار تومور بر عصب بینایی است. تومورهای بزرگ هیپوفیز می‌توانند به عصب بینایی یا محل تقاطع عصب‌های بینایی فشار وارد کنند و باعث کاهش دید، به‌ویژه کاهش دید محیطی، شوند. در چنین شرایطی، برداشتن تومور می‌تواند از ادامه آسیب بینایی جلوگیری کند و در بعضی بیماران به بهبود دید نیز کمک کند.

دلیل دیگر، ترشح بیش از حد بعضی هورمون‌ها است. بعضی تومورهای هیپوفیز هورمون‌هایی تولید می‌کنند که تعادل طبیعی بدن را بر هم می‌زنند. البته همه این تومورها با جراحی درمان نمی‌شوند؛ برای مثال، در بسیاری از بیماران مبتلا به پرولاکتینوما، دارو اولین گزینه درمانی است. اما در برخی تومورهای هورمون‌فعال، اگر دارو مناسب نباشد، اثر کافی نداشته باشد یا شرایط خاصی وجود داشته باشد، جراحی می‌تواند مطرح شود.

گاهی نیز تومور بزرگ شده یا در حال رشد است و به ساختارهای اطراف نزدیک شده است. در این شرایط، حتی اگر هنوز علامت شدیدی ایجاد نکرده باشد، پزشک ممکن است جراحی را برای جلوگیری از بروز آسیب‌های جدی‌تر در آینده پیشنهاد کند.

بنابراین، وقتی پزشک به شما می‌گوید «به جراحی نیاز دارید»، این تصمیم معمولاً بر اساس مجموعه‌ای از اطلاعات گرفته شده است؛ از جمله اندازه و محل تومور در MRI، وضعیت بینایی، آزمایش‌های هورمونی، علائم شما و نوع تومور. به همین دلیل، یک نسخه درمانی برای همه بیماران وجود ندارد و ممکن است دو نفر با تومور هیپوفیز، با توجه به شرایطشان، درمان متفاوتی داشته باشند.

• آیا حتماً باید جراحی کنم یا روش‌های درمانی دیگری هم وجود دارد؟

نه، لزوماً هر تومور هیپوفیزی به جراحی نیاز ندارد. روش درمان به نوع تومور، اندازه و محل آن، میزان ترشح هورمون، علائمی که ایجاد کرده و تأثیری که بر عصب بینایی و سایر ساختارهای اطراف گذاشته است، بستگی دارد. به همین دلیل، ممکن است برای یک بیمار جراحی بهترین انتخاب باشد، اما برای بیمار دیگری دارو یا حتی فقط پیگیری منظم کافی باشد.

در بعضی از تومورهای هیپوفیز، دارو می‌تواند درمان اصلی باشد. برای مثال، بیشتر بیماران مبتلا به پرولاکتینوما ابتدا با داروهایی مانند کابرگولین یا بروموکریپتین درمان می‌شوند و در بسیاری از موارد، دارو هم میزان هورمون را کاهش می‌دهد و هم باعث کوچک شدن تومور می‌شود. در برخی تومورهای هورمون‌فعال دیگر نیز دارو می‌تواند برای کنترل تولید هورمون یا به‌عنوان بخشی از درمان استفاده شود.

گاهی نیز اگر تومور کوچک باشد، علامتی ایجاد نکند و نشانه‌ای از رشد آن وجود نداشته باشد، نیازی به درمان فوری نیست. در چنین شرایطی پزشک ممکن است به‌جای جراحی، وضعیت شما را با انجام دوره‌ای MRI، آزمایش‌های هورمونی و در صورت نیاز بررسی بینایی، تحت نظر بگیرد. این روش به معنای بی‌توجهی به تومور نیست؛ بلکه یعنی در شرایط فعلی، خطرات و مزایای درمان را در نظر گرفته‌ایم و تصمیم گرفته‌ایم فعلاً آن را با دقت پیگیری کنیم.

پرتودرمانی نیز در بعضی شرایط یکی از گزینه‌های درمانی است؛ برای مثال، ممکن است زمانی مطرح شود که بخشی از تومور پس از جراحی باقی مانده باشد، تومور دوباره رشد کرده باشد یا جراحی به‌تنهایی نتواند بیماری را به‌طور کامل کنترل کند. انتخاب پرتودرمانی نیز به نوع و محل تومور و شرایط هر بیمار بستگی دارد.

• اگر جراحی را چند ماه عقب بیندازم خطرناک است؟

پاسخ این سؤال برای همه بیماران یکسان نیست. بعضی از تومورهای هیپوفیز رشد آهسته‌ای دارند و ممکن است عقب افتادن درمان برای مدتی کوتاه، خطر مهمی ایجاد نکند. اما در برخی شرایط، تأخیر می‌تواند باعث شود فرصت مناسب برای درمان از دست برود.

برای مثال، اگر تومور بر مسیر بینایی فشار وارد کرده باشد و بینایی شما در حال کاهش باشد، به تعویق انداختن جراحی می‌تواند خطر آسیب ماندگار به بینایی را افزایش دهد. همچنین در بعضی تومورهای فعال هورمونی، ادامه پیدا کردن اختلال هورمونی می‌تواند به‌تدریج بر بخش‌های مختلف بدن تأثیر بگذارد.

به همین دلیل، اگر پزشک به شما توصیه کرده است که جراحی انجام دهید، بهتر است قبل از تصمیم به تأخیر انداختن آن، دلیل ضرورت و زمان مناسب جراحی را دقیق بپرسید. گاهی چند ماه تأخیر مشکلی ایجاد نمی‌کند و گاهی شرایط بیمار به‌گونه‌ای است که بهتر است درمان زودتر انجام شود.

• آیا ممکن است تومور خودش کوچک شود؟

این سؤال قابل درک است؛ بسیاری از بیماران امیدوارند شاید بتوان بدون درمان، منتظر ماند تا تومور خودبه‌خود کوچک شود. واقعیت این است که کوچک شدن خودبه‌خودی تومور هیپوفیز اتفاق رایجی نیست و نباید با این امید، درمان لازم را به تأخیر انداخت.

با این حال، رفتار همه تومورها یکسان نیست. بعضی تومورها ممکن است برای مدت طولانی تغییری در اندازه خود نداشته باشند و برخی نیز در شرایط خاص ممکن است کوچک‌تر شوند. علاوه بر این، بعضی تومورها با دارو کوچک می‌شوند که با «خودبه‌خود کوچک شدن» تفاوت دارد.

بنابراین، اگر تومور شما فعلاً نیازی به جراحی ندارد، به این معنی نیست که باید آن را فراموش کنید. پیگیری منظم با MRI، آزمایش‌های هورمونی و در صورت نیاز بررسی بینایی، به ما کمک می‌کند تغییرات تومور را به‌موقع تشخیص دهیم. گاهی بهترین تصمیم درمان فوری نیست؛ بهترین تصمیم، پیگیری دقیق و آگاهانه است تا اگر شرایط تغییر کرد، بتوان در زمان مناسب اقدام کرد.

• آیا تومور هیپوفیز متاستاز می‌دهد؟

متاستاز یعنی سلول‌های یک تومور سرطانی از محل اصلی خود جدا شوند، از طریق خون یا سایر مسیرها به قسمت دیگری از بدن برسند و در آنجا تومور جدید ایجاد کنند. برای مثال، اگر سلول‌های یک سرطان از محل اولیه خود به ریه یا کبد بروند، به این فرایند متاستاز گفته می‌شود.

در مورد تومورهای هیپوفیز، در اغلب موارد متاستاز اتفاق نمی‌افتد؛ زیرا بیشتر تومورهای هیپوفیز خوش‌خیم هستند و توانایی انتشار به نقاط دیگر بدن را ندارند. مؤسسه ملی سرطان آمریکا (NCI) نیز تأکید می‌کند که تومورهای هیپوفیز معمولاً سرطانی نیستند، به‌آرامی رشد می‌کنند و گسترش پیدا نمی‌کنند.

با این حال، یک استثنای بسیار نادر وجود دارد: کارسینوم هیپوفیز که نوع سرطانی تومور هیپوفیز است. این تومورها می‌توانند به بخش‌های دیگر سیستم عصبی مرکزی یا حتی قسمت‌های خارج از آن متاستاز بدهند. این وضعیت بسیار نادر است و طبق اطلاعات NCI، کارسینوم‌ها حدود ۰٫۱ تا ۰٫۲ درصد از تمام تومورهای هیپوفیز را تشکیل می‌دهند.

• آیا ممکن است بعد از عمل دوباره تومور برگردد؟

بله، در بعضی از بیماران ممکن است تومور هیپوفیز بعد از جراحی دوباره رشد کند؛ اما این اتفاق برای همه بیماران رخ نمی‌دهد و به این معنا نیست که اگر جراحی انجام دهید، حتماً بیماری شما برمی‌گردد.

احتمال برگشت تومور بیشتر به این بستگی دارد که چه مقدار از تومور در زمان جراحی قابل برداشتن بوده است، نوع تومور چه بوده و تومور چه ویژگی‌هایی داشته است. گاهی تومور به دلیل قرار گرفتن در نزدیکی ساختارهای بسیار حساس، مانند عصب‌های بینایی یا عروق مهم، نمی‌تواند به‌طور کامل برداشته شود. در چنین شرایطی ممکن است بخش کوچکی از تومور باقی بماند و در سال‌های بعد دوباره رشد کند. از طرف دیگر، حتی اگر جراح بتواند تومور را به‌طور کامل خارج کند، در برخی انواع تومورهای هیپوفیز احتمال رشد مجدد، هرچند با فاصله زمانی طولانی، وجود دارد (منبع).

به همین دلیل، پایان جراحی به معنای پایان مراقبت نیست. معمولاً بعد از عمل، بسته به نوع تومور و شرایط شما، MRIهای دوره‌ای و در صورت نیاز آزمایش‌های هورمونی انجام می‌شود تا اگر تغییری در بافت باقی‌مانده یا رشد مجدد تومور ایجاد شد، در همان مراحل اولیه شناسایی شود.

• اگر تومور دوباره عود کند، آیا باید دوباره جراحی شوم؟

نه، عود تومور لزوماً به این معنی نیست که حتماً باید دوباره جراحی شوید. اگر بعد از جراحی در MRI نشانه‌ای از باقی‌ماندن یا رشد مجدد تومور دیده شود، ابتدا باید شرایط جدید به‌دقت بررسی شود. گاهی تومور کوچک است و تغییری در وضعیت بیمار ایجاد نکرده است؛ در چنین شرایطی ممکن است پزشک فقط پیگیری منظم با MRI و بررسی‌های هورمونی را توصیه کند.

اگر تومور دوباره رشد کرده باشد و باعث فشار بر عصب بینایی، اختلال بینایی، مشکلات هورمونی یا علائم قابل‌توجه شده باشد، درمان مجدد ممکن است لازم شود. در این شرایط، جراحی یکی از گزینه‌ها است، اما تنها گزینه نیست. بسته به نوع تومور و محل آن، ممکن است دارودرمانی یا پرتودرمانی نیز مطرح شود.

اگر جراحی مجدد لازم باشد، تصمیم‌گیری درباره آن با جراحی اول تفاوتی مهم دارد؛ زیرا پزشک باید وضعیت فعلی تومور، محل دقیق آن و مسیر جراحی قبلی را در نظر بگیرد. بنابراین، عود تومور به معنای شکست عمل قبلی نیست و به این معنا هم نیست که حتماً دوباره وارد اتاق عمل خواهید شد. هدف این است که بر اساس وضعیت جدید شما، کم‌خطرترین و مؤثرترین روش درمان انتخاب شود.

• دکتر، اگر جای من بودید خودتان این عمل را انجام می‌دادید؟

احتمالاً می‌خواهید بدانید اگر خودم جای شما بودم، آیا باز هم به انجام جراحی اعتماد می‌کردم یا نه. ترس از جراحی هیپوفیز کاملاً قابل درک است، به‌خصوص وقتی اسم «جراحی مغز» را می‌شنوید و نمی‌دانید قرار است دقیقاً چه اتفاقی بیفتد.

اگر جای شما بودم و پزشکان پس از بررسی‌های لازم به این نتیجه رسیده بودند که جراحی بهترین و ضروری‌ترین راه درمان من است، بله، خودم هم این جراحی را انجام می‌دادم. البته با این شرط که پیش از عمل، درباره فواید عمل و خطرات احتمالی آن به‌طور کامل برایم توضیح داده شود و جراحی را به پزشکی بسپارم که تجربه کافی در جراحی تومورهای هیپوفیز دارد.

اجازه ندهید ترس، جای اطلاعات را برایتان بگیرد. ترس شما طبیعی است؛ اما وقتی بدانید چرا جراحی برایتان لازم شده و قرار است چگونه انجام شود، معمولاً بخش زیادی از این ترس قابل‌کنترل می‌شود.

وضعیت بینایی و اعصاب

• آیا جراحی تومور هیپوفیز باعث بهتر شدن بینایی می‌شود؟

بله، در بسیاری از بیمارانی که تومور هیپوفیز به عصب بینایی فشار آورده و باعث کاهش دید شده است، جراحی می‌تواند به بهتر شدن بینایی کمک کند. وقتی تومور کوچک‌تر یا برداشته می‌شود، فشار از روی عصب بینایی کم می‌شود و فرصت پیدا می‌کند تا عملکرد خود را تا حدی یا حتی به‌طور قابل‌توجهی بازیابی کند (منبع).

البته میزان بهبود بینایی در همه بیماران یکسان نیست. عواملی مانند مدت زمانی که عصب بینایی تحت فشار بوده، شدت آسیب ایجادشده، اندازه و محل تومور و وضعیت بینایی قبل از جراحی در نتیجه نهایی تأثیر دارند (منبع). هرچه فشار روی عصب زودتر برطرف شود، معمولاً احتمال بهبود بینایی بیشتر است؛ به همین دلیل، اگر تومور باعث اختلال بینایی شده باشد، نباید پیگیری و درمان آن را به تأخیر انداخت.

گاهی بیمار بعد از عمل خیلی زود متوجه بهتر شدن دید خود می‌شود، اما در بعضی افراد بهبود بینایی تدریجی است و ممکن است طی هفته‌ها یا ماه‌ها ادامه پیدا کند. همچنین اگر عصب بینایی پیش از جراحی آسیب قابل‌توجهی دیده باشد، ممکن است بینایی به‌طور کامل به حالت قبل برنگردد.

• آیا تاری دید، دوبینی یا کاهش میدان بینایی بعد از عمل برطرف می‌شود؟

در بسیاری از بیماران، بله؛ این مشکلات بعد از جراحی بهتر می‌شوند، اما میزان بهبود به علت و شدت اختلال بینایی بستگی دارد. اگر تاری دید یا کاهش میدان بینایی به دلیل فشاری باشد که تومور به عصب بینایی وارد کرده است، با برداشتن تومور و آزاد شدن فشار، بینایی معمولاً بهبود پیدا می‌کند. در یک مرور متاآنالیز، حدود ۸۱ درصد بیماران دارای اختلال میدان بینایی بعد از جراحی بهبود داشتند و در حدود ۴۰ درصد، میدان بینایی به‌طور کامل طبیعی شد.

این بهبود ممکن است بلافاصله کامل نشود و طی هفته‌ها و ماه‌های بعد ادامه پیدا کند. هرچه آسیب عصب بینایی قبل از عمل کمتر و مدت فشار تومور کوتاه‌تر باشد، احتمال بهبود بیشتر است.

در مورد دوبینی، شرایط کمی متفاوت است و میزان بهبود به علت ایجاد دوبینی بستگی دارد؛ بنابراین نمی‌توان برای همه بیماران یک نتیجه یکسان پیش‌بینی کرد.

• آیا ممکن است جراحی باعث آسیب به بینایی من شود؟

این نگرانی کاملاً قابل درک است؛ وقتی صحبت از جراحی در نزدیکی عصب بینایی می‌شود، طبیعی است که نگران باشید مبادا بعد از عمل بینایی‌تان آسیب ببیند.  آسیب بینایی یکی از عوارض احتمالی جراحی تومور هیپوفیز است، اما عارضه‌ای بسیار نادر محسوب می‌شود. مطالعات نشان می‌دهند که پس از جراحی، بیشتر بیماران دچار بهبود بینایی می‌شوند و تنها درصد بسیار کمی با بدتر شدن بینایی مواجه می‌شوند.

در یک پژوهش جامع که شامل جمع بندی نتایج ۳۵ مقاله بود، بهبود میدان بینایی در حدود ۸۰.۸ درصد بیماران گزارش شد، در حالی که بدتر شدن میدان بینایی حدود ۲.۳ درصد بود.

آسیب بینایی بعد از جراحی می‌تواند به دلایل مختلفی ایجاد شود؛ برای مثال، آسیب مستقیم یا غیرمستقیم به عصب بینایی، تغییر در خون‌رسانی عصب، خونریزی یا سایر عوارض پس از عمل. یکی از مهم‌ترین عواملی که به کاهش این خطر کمک می‌کند، مهارت و تجربه جراح در جراحی تومورهای هیپوفیز است. این جراحی به دلیل نزدیکی تومور به عصب بینایی، عروق و سایر ساختارهای حساس، به دقت و تجربه بالایی نیاز دارد.

• آیا این جراحی ممکن است باعث تغییر حافظه یا شخصیت من شود؟

خیر؛ تغییر شخصیت یا از بین رفتن حافظه از عوارض معمول جراحی تومور هیپوفیز نیست. در جراحی‌های معمول هیپوفیز، به‌خصوص جراحی از راه بینی، مسیر جراحی به‌گونه‌ای انتخاب می‌شود که از بافت‌های اصلی مغز که در شکل‌گیری حافظه و شخصیت نقش دارند فاصله داشته باشد. بنابراین قرار نیست بعد از عمل شخصیت شما تغییر کند یا حافظه‌تان را از دست بدهید.

ممکن است بعد از عمل، برای مدتی احساس کنید تمرکزتان کمتر شده، زودتر خسته می‌شوید یا بعضی چیزها را دیرتر به خاطر می‌آورید. این حالت می‌تواند با دوران نقاهت، خستگی، تغییرات هورمونی و داروهایی که بعد از عمل مصرف می‌کنید ارتباط داشته باشد و لزوماً به معنای آسیب به حافظه نیست. بررسی‌های انجام‌شده نیز نشان می‌دهند که وضعیت حافظه و عملکرد شناختی بعد از جراحی در افراد مختلف متفاوت است و حتی در بعضی بیماران بهبود پیدا می‌کند (منبع).

تغییرات هورمونی و ظاهری

• آیا بعد از جراحی در بیماران آکرومگالی، تغییرات چهره و بزرگی بافت‌ها به حالت قبل برمی‌گردد؟

بعد از جراحی و کنترل هورمون رشد، بسیاری از تغییرات ناشی از آکرومگالی، به‌خصوص تورم و ضخیم‌شدن بافت‌های نرم، بزرگی لب‌ها و بینی و تغییرات ظاهری صورت به‌تدریج کمتر می‌شوند. این تغییرات معمولاً بلافاصله بعد از عمل برطرف نمی‌شوند و ممکن است طی ماه‌ها ادامه پیدا کنند (منبع).

اما اگر آکرومگالی باعث تغییرات استخوانی مانند بزرگ‌شدن فک و تغییر فرم استخوان‌های صورت شده باشد، این تغییرات معمولاً به‌طور کامل به حالت قبل برنمی‌گردند (منبع).

بنابراین میزان برگشت ظاهر صورت به این بستگی دارد که تغییرات ایجادشده بیشتر مربوط به بافت نرم یا استخوان باشند و بیماری تا چه اندازه بعد از عمل کنترل شود  در نتیجه، ممکن است چهره بیمار بعد از درمان به‌طور محسوسی طبیعی‌تر شود، اما نباید انتظار داشت تمام تغییرات ظاهری دقیقاً به شکل قبل از آکرومگالی برگردند.

• آیا پس از جراحی نیاز به مصرف مادام‌العمر داروهای هورمونی خواهم داشت؟

خیر، لزوماً به مصرف مادام‌العمر داروهای هورمونی نیاز نخواهید داشت. نیاز به این داروها به وضعیت عملکرد غده هیپوفیز قبل و بعد از جراحی بستگی دارد. یکی از اهداف مهم جراحی تومور هیپوفیز این است که تا حد امکان بافت سالم هیپوفیز حفظ شود تا غده بتواند همچنان هورمون‌های مورد نیاز بدن را تولید کند.

در اینجا مهارت و تجربه جراح در جراحی تومورهای هیپوفیز اهمیت زیادی دارد؛ زیرا جراح باید تومور را از بافت سالم هیپوفیز تشخیص دهد و هنگام برداشتن تومور، تا جای ممکن به خود غده و ساختارهای ظریف اطراف آن آسیب نرساند.

گاهی بعد از عمل، برای مدتی داروهایی مانند کورتون یا هورمون تیروئید تجویز می‌شود تا زمانی که عملکرد هیپوفیز دوباره بررسی شود. معمولاً چند هفته بعد از جراحی، سطح هورمون‌های هیپوفیز ارزیابی می‌شود و بر اساس نتیجه آزمایش‌ها مشخص می‌شود که دارو باید ادامه پیدا کند یا می‌توان آن را قطع کرد (منبع).

البته حتی با جراحی دقیق و باتجربه، نمی‌توان در همه بیماران عملکرد هیپوفیز را حفظ کرد؛ زیرا گاهی خود تومور پیش از عمل به غده آسیب زده یا بخش زیادی از هیپوفیز را درگیر کرده است. بنابراین اینکه بعد از عمل به داروی هورمونی نیاز داشته باشید یا نه، در نهایت با بررسی آزمایش‌های هورمونی و عملکرد هیپوفیز مشخص می‌شود.

• بعد از جراحی هورمون‌های بدنم به حالت طبیعی برمی‌گردد؟

بله، در بسیاری از بیماران بعد از جراحی، عملکرد هورمونی هیپوفیز بهتر می‌شود و ممکن است هورمون‌ها به محدوده طبیعی برگردند؛ اما این اتفاق برای همه بیماران یکسان نیست. اگر تومور باعث اختلال عملکرد هیپوفیز شده باشد، با برداشتن تومور و حفظ بافت سالم هیپوفیز، این غده ممکن است دوباره بتواند هورمون‌های مورد نیاز بدن را به‌درستی تولید کند.

البته نتیجه به وضعیت هیپوفیز قبل از عمل و میزان درگیری آن با تومور بستگی دارد. به همین دلیل، بعد از جراحی سطح هورمون‌ها در فواصل مشخص بررسی می‌شود؛ چون بعضی اختلالات هورمونی ممکن است در هفته‌ها یا ماه‌های بعد به‌تدریج بهبود پیدا کنند (منبع).

بنابراین، هدف این است که هنگام برداشتن تومور، تا حد امکان بافت سالم هیپوفیز حفظ شود تا عملکرد هورمونی بدن باقی بماند یا فرصت بازگشت پیدا کند. اینکه در نهایت هورمون‌ها کاملاً طبیعی شوند یا نیاز به دارو باقی بماند، بعد از عمل و با بررسی‌های هورمونی مشخص می‌شود.

• آیا جراحی روی عملکرد جنسی و توانایی باروری تأثیر دارد؟

برای پاسخ دقیق‌تر، باید بدانیم که تومور پیش از عمل چه اثری بر عملکرد هیپوفیز گذاشته و بعد از جراحی، ترشح کدام هورمون‌ها تغییر کرده است.

هیپوفیز با ترشح هورمون‌هایی مانند LH و FSH عملکرد تخمدان‌ها و بیضه‌ها را تنظیم می‌کند. بنابراین اگر تومور یا خود جراحی باعث کاهش این هورمون‌ها شود، ممکن است در زنان اختلال قاعدگی، کاهش میل جنسی یا اختلال در تخمک‌گذاری و در مردان کاهش میل جنسی، اختلال نعوظ یا کاهش تولید اسپرم ایجاد شود.

نکته مهم این است که گاهی خود تومور، بیشتر از جراحی، عامل اختلال جنسی یا ناباروری است. برای مثال، در تومورهای ترشح‌کننده پرولاکتین، افزایش پرولاکتین می‌تواند عملکرد هورمون‌های جنسی را مختل کند و باعث کاهش میل جنسی، اختلال قاعدگی و کاهش باروری شود. در چنین شرایطی، درمان موفق تومور و طبیعی شدن وضعیت هورمونی می‌تواند حتی به بهبود عملکرد جنسی و افزایش شانس باروری کمک کند.

روند عمل، تکنیک جراحی و مراقبت‌های نقاهت

• جراحی تومور هیپوفیز چگونه انجام می‌شود؟ آیا مغز را می‌شکافند؟

در بیشتر موارد چنین اتفاقی نمی‌افتد. غده هیپوفیز در قسمت پایینی مغز و در نزدیکی حفره بینی قرار دارد و به همین دلیل، جراح معمولاً می‌تواند از مسیر طبیعی بینی به آن دسترسی پیدا کند، بدون اینکه برای رسیدن به تومور از داخل بافت مغز عبور کند.

روش اول و شایع‌تر، جراحی از راه بینی یا جراحی ترانس‌اسفنوئیدال است. در این روش، جراح یک دوربین بسیار باریک به نام آندوسکوپ را از داخل بینی وارد می‌کند و از مسیر حفره‌های طبیعی بینی و سپس سینوس اسفنوئید، که در پشت بینی قرار دارد، به ناحیه هیپوفیز می‌رسد. در ادامه، با استفاده از ابزارهای ظریف جراحی، قسمت موردنظر از استخوان پایه جمجمه باز می‌شود تا جراح به تومور دسترسی پیدا کند و آن را خارج کند. این مسیر از زیر مغز عبور می‌کند و نیازی به باز کردن قسمت بالایی جمجمه یا کنار زدن بافت مغز ندارد.

در واقع، اگر قرار باشد جراحی شما از این مسیر انجام شود، روی پوست صورت یا سر برشی ایجاد نمی‌شود در پایان عمل نیز محل دسترسی ترمیم می‌شود و در صورت نیاز، جراح برای جلوگیری از نشت مایع مغزی‌نخاعی از بافت یا مواد ترمیمی استفاده می‌کند.

روش دوم، جراحی از طریق جمجمه یا کرانیوتومی است. این روش بسیار کمتر از جراحی از راه بینی استفاده می‌شود و معمولاً زمانی مطرح می‌شود که تومور بسیار بزرگ باشد، شکل یا محل گسترش آن به‌گونه‌ای باشد که دسترسی از راه بینی ایمن یا کافی نباشد، یا تومور به ساختارهای اطراف مانند عروق، اعصاب یا بخش‌هایی از مغز گسترش یافته باشد. در این حالت، جراح از طریق یک برش در پوست سر به جمجمه دسترسی پیدا می‌کند، بخشی از استخوان جمجمه را موقتاً کنار می‌گذارد و از این مسیر به تومور می‌رسد. پس از پایان جراحی، استخوان در جای خود قرار می‌گیرد و پوست سر بسته می‌شود.

• آیا جراحی از راه بینی باعث تغییر شکل بینی یا صورت می‌شود؟

خیر، در جراحی تومور هیپوفیز از راه بینی، معمولاً شکل ظاهری بینی یا صورت تغییر نمی‌کند. در این روش، جراح از مسیر داخل بینی و سینوس اسفنوئید به ناحیه هیپوفیز دسترسی پیدا می‌کند و برش اصلی روی پوست بینی یا صورت ایجاد نمی‌شود؛ بنابراین برخلاف جراحی‌هایی که برای تغییر فرم بینی انجام می‌شوند، هدف این عمل تغییر ساختار ظاهری بینی نیست.

ممکن است بعد از عمل، بینی برای مدتی گرفته، متورم یا خشک باشد و احساس کنید تنفس از بینی مانند قبل نیست. گاهی نیز به دلیل وجود پانسمان یا تورم داخل بینی، صدا یا حس بویایی برای مدت کوتاهی تغییر می‌کند. این تغییرات معمولاً با روند ترمیم برطرف می‌شوند و به معنی تغییر دائمی شکل بینی نیستند.

البته در جراحی، ساختارهای داخل بینی و سینوس باید با دقت حفظ و در پایان عمل مسیر ایجادشده ترمیم شود. به همین دلیل، انتخاب روش جراحی و نحوه ورود به ناحیه هیپوفیز باید بر اساس شرایط هر بیمار و با هدف دسترسی ایمن به تومور و کمترین آسیب به بافت‌های اطراف انجام شود.

• آیا جای برش یا بخیه روی صورت یا سر باقی می‌ماند؟

اگر جراحی تومور هیپوفیز از راه بینی و به روش آندوسکوپی انجام شود، معمولاً هیچ برش یا بخیه‌ای روی پوست صورت یا سر ایجاد نمی‌شود. جراح ابزارهای جراحی و آندوسکوپ را از داخل سوراخ بینی وارد می‌کند و از مسیر بینی و سینوس اسفنوئید به ناحیه هیپوفیز می‌رسد. به همین دلیل، محل ورود جراحی از بیرون قابل مشاهده نیست و اسکار یا جای بخیه‌ای روی صورت باقی نمی‌ماند.

اگر تومور به‌دلیل اندازه، محل یا نحوه گسترش خود به جراحی از طریق جمجمه (کرانیوتومی) نیاز داشته باشد، شرایط متفاوت است. در این روش برشی روی پوست سر ایجاد می‌شود و بخشی از استخوان جمجمه برای دسترسی به تومور موقتاً برداشته می‌شود. پس از پایان جراحی، استخوان در جای خود قرار می‌گیرد و پوست سر بسته می‌شود. بنابراین در این روش جای برش روی پوست سر باقی می‌ماند، اما محل آن معمولاً در ناحیه‌ای از پوست سر انتخاب می‌شود که تا حد امکان کمتر در معرض دید باشد و با گذشت زمان نیز اسکار معمولاً کم‌رنگ‌تر می‌شود.

• عمل هیپوفیز چقدر طول می‌کشد؟

مدت جراحی تومور هیپوفیز به نوع تومور، اندازه و محل آن، میزان گسترش تومور و روش جراحی بستگی دارد؛ بنابراین نمی‌توان برای همه بیماران یک زمان مشخص در نظر گرفت. با این حال، اگر جراحی از راه بینی و به روش آندوسکوپی انجام شود، خود عمل معمولاً حدود ۲ تا ۴ ساعت طول می‌کشد. در موارد پیچیده‌تر ممکن است جراحی زمان بیشتری نیاز داشته باشد.

اگر تومور بزرگ باشد، به قسمت‌های اطراف گسترش پیدا کرده باشد یا برداشتن آن به مراقبت بیشتری برای حفظ عصب بینایی، عروق و بافت سالم هیپوفیز نیاز داشته باشد، طبیعی است که زمان عمل افزایش پیدا کند. همچنین اگر جراحی از طریق جمجمه انجام شود، مدت جراحی می‌تواند با توجه به شرایط بیمار و پیچیدگی تومور متفاوت باشد.

یک نکته مهم این است که مدتی که شما در اتاق عمل هستید، فقط زمان برداشتن تومور نیست. آماده‌سازی برای بیهوشی، قرار دادن بیمار در وضعیت مناسب، بیهوش کردن، آماده‌سازی محل جراحی و در پایان بیدار کردن بیمار و انتقال او به بخش ریکاوری نیز زمان می‌برد. بنابراین ممکن است خانواده بیمار زمان بیشتری را نسبت به مدت واقعی جراحی منتظر بمانند و این موضوع به‌تنهایی نشانه طولانی شدن یا ایجاد مشکل در عمل نیست.

• از بیهوشی می‌ترسم؛ دقیقاً چه اتفاقی می‌افتد؟

ترس از بیهوشی قبل از جراحی کاملاً قابل درک است؛ به‌خصوص وقتی قرار است برای جراحی هیپوفیز تحت بیهوشی عمومی قرار بگیرید. اما بهتر است بدانید که در طول بیهوشی شما تنها نیستید و وضعیت‌تان به‌طور مداوم توسط متخصص بیهوشی و تیم او کنترل می‌شود. هدف بیهوشی این است که در تمام مدت عمل خواب باشید، درد و آگاهی از جراحی نداشته باشید و علائم حیاتی شما در محدوده ایمن نگه داشته شود.

قبل از شروع عمل، متخصص بیهوشی با شما صحبت می‌کند و درباره بیماری‌های زمینه‌ای، داروهایی که مصرف می‌کنید، سابقه حساسیت، تجربه‌های قبلی از بیهوشی و وضعیت عمومی سلامتتان سؤال می‌کند. این مرحله اهمیت زیادی دارد، چون نوع و مقدار داروهای بیهوشی بر اساس شرایط خود شما تعیین می‌شود. اگر نگرانی خاصی دارید، همان‌جا با پزشک مطرح کنید؛ حتی اگر به نظرتان سؤال ساده‌ای باشد.

پس از آماده شدن، داروهای بیهوشی معمولاً از طریق سرم و در صورت نیاز با روش‌های دیگر به شما داده می‌شوند. با شروع اثر دارو، ابتدا احساس خواب‌آلودگی می‌کنید و سپس وارد خواب عمیق می‌شوید. زمانی که کاملاً بیهوش شدید، تیم بیهوشی راه تنفسی شما را ایمن می‌کند و دستگاه تنفس در صورت نیاز به تنفس شما کمک می‌کند. در طول جراحی شما بیدار نیستید و درد عمل را احساس نمی‌کنید.

در تمام مدت جراحی، متخصص بیهوشی فقط منتظر نمی‌ماند؛ وضعیت شما را به‌صورت مداوم زیر نظر دارد. ضربان قلب، فشار خون، میزان اکسیژن خون، تنفس و سایر شاخص‌های مهم کنترل می‌شوند و داروهای بیهوشی و سایر داروهای موردنیاز بر اساس وضعیت شما تنظیم می‌شوند.

وقتی جراحی تمام شود، داروهای بیهوشی قطع یا کاهش داده می‌شوند و شما به‌تدریج از حالت بیهوشی خارج می‌شوید. سپس به بخش ریکاوری منتقل می‌شوید تا تا زمانی که هوشیاری و وضعیت عمومی شما مناسب شود، تحت نظر باشید. ممکن است در ساعات ابتدایی کمی خواب‌آلود، گیج یا دچار تهوع و گلودرد خفیف باشید که معمولاً موقتی است و تیم درمان در صورت نیاز برای کنترل آن اقدام می‌کند.

• آیا ممکن است حین بیهوشی بیدار شوم یا بعد از بیهوشی دیگر به هوش نیایم؟

بیدار شدن حین عمل با بیهوشی کامل بسیار نادر است. در طول جراحی، متخصص بیهوشی به‌طور مداوم وضعیت شما، علائم حیاتی و عمق بیهوشی را تحت نظر دارد و مقدار داروی بیهوشی را متناسب با شرایط شما تنظیم می‌کند. به همین دلیل، در حالت معمول شما در طول جراحی هوشیار نخواهید بود و چیزی از عمل احساس یا به خاطر نمی‌آورید (منبع).

گاهی بیمار بعد از عمل تصور می‌کند «وسط عمل بیدار شده»، در حالی که ممکن است مربوط به خواب دیدن، شنیدن صداها در زمان شروع یا پایان بیهوشی یا به‌خاطر آوردن لحظات حضور در اتاق ریکاوری باشد. این موارد با بیدار شدن واقعی حین جراحی تفاوت دارند.

اما درباره اینکه ممکن است بعد از بیهوشی دیگر بیدار نشوم؟ باید گفت که این اتفاق بسیار نادر است. احتمال آن به شرایط عمومی بیمار، بیماری‌های زمینه‌ای و نوع و پیچیدگی عمل بستگی دارد و نمی‌توان یک عدد یکسان برای همه بیماران در نظر گرفت. پیش از عمل، متخصص بیهوشی وضعیت شما را بررسی می‌کند تا خطرات احتمالی مشخص و تا حد امکان کنترل شوند.

• آیا این جراحی خطر مرگ یا فلج شدن دارد؟

طبیعی است که شنیدن نام جراحی هیپوفیز شما را نگران کند، اما باید بدانید که جراحی تومور هیپوفیز، به‌ویژه وقتی از راه بینی انجام می‌شود، معمولاً جراحی کم‌خطری است. با این حال، مانند هر عمل دیگری، احتمال عوارض وجود دارد.

خطر مرگ بسیار پایین است و در مطالعات بزرگ، مرگ‌ومیر جراحی از راه بینی معمولاً کمتر از نیم درصد گزارش شده است. برای مثال، در یک مطالعه روی بیش از هزار بیمار، مرگ‌ومیر حین یا بلافاصله پس از جراحی حدود ۰٫۱ درصد بود.

فلج شدن نیز عارضه معمول این جراحی نیست. با این حال، چون هیپوفیز در نزدیکی عروق و ساختارهای عصبی مهم قرار دارد، در موارد بسیار نادر آسیب عروقی، سکته یا آسیب عصبی ممکن است رخ دهد. در همان مطالعه، میزان سکته حدود ۰٫۳ درصد گزارش شده است.

میزان خطر برای هر بیمار متفاوت است و به اندازه و محل تومور، میزان گسترش آن و شرایط عمومی بیمار بستگی دارد. بنابراین جراح پس از بررسی MRI می‌تواند خطرات احتمالی را برای شرایط خود شما دقیق‌تر توضیح دهد.

• قبل از عمل چه کارهایی باید انجام بدهم و چه چیزهایی را آماده کنم؟

قبل از جراحی، مهم‌ترین کار این است که آمادگی‌های پزشکی و دارویی را طبق نظر جراح و متخصص بیهوشی کامل کنید. معمولاً قبل از عمل، وضعیت عمومی بدن، عملکرد هورمونی هیپوفیز، بینایی و آزمایش‌های لازم بررسی می‌شود و MRI یا CT نیز برای برنامه‌ریزی دقیق جراحی مورد بررسی قرار می‌گیرد. اگر بیماری زمینه‌ای یا اختلال هورمونی داشته باشید، ممکن است لازم باشد قبل از عمل آن را کنترل کنید.

از طرف دیگر، فهرست تمام داروهایی را که مصرف می‌کنید، همراه با ویتامین‌ها و مکمل‌ها، به پزشک اطلاع دهید. بعضی داروها، به‌خصوص داروهای رقیق‌کننده خون، ممکن است نیاز به قطع یا تغییر موقت داشته باشند؛ اما این کار را نباید خودسرانه انجام دهید و زمان قطع یا ادامه هر دارو باید توسط پزشک مشخص شود.

در روزهای قبل از عمل بهتر است تا حد امکان شرایط بدنی خود را مناسب نگه دارید؛ تغذیه مناسب داشته باشید، سیگار را ترک کنید و اگر پزشک اجازه داده است فعالیت سبک داشته باشید. همچنین اگر قبل از عمل دچار سرماخوردگی، تب یا بیماری جدیدی شدید، حتماً به تیم درمان اطلاع دهید.

شب قبل از جراحی نیز باید دقیقاً طبق دستور بیمارستان درباره خوردن، آشامیدن و مصرف داروها عمل کنید. معمولاً برای بیهوشی لازم است چند ساعت قبل از عمل چیزی نخورید و ننوشید، اما زمان دقیق آن را تیم بیهوشی به شما اعلام می‌کند.

برای روز بستری هم بهتر است مدارک پزشکی، جواب MRI و CT، آزمایش‌ها، فهرست داروهای مصرفی و داروهای ضروری خود را همراه داشته باشید. همچنین از قبل هماهنگ کنید که یکی از اعضای خانواده یا فرد مورد اعتماد همراهتان باشد و بعد از ترخیص شما را به خانه برساند؛ زیرا پس از بیهوشی رانندگی کردن مناسب نیست.

در نهایت، لازم نیست خودتان را با جزئیات پیچیده آماده‌سازی درگیر کنید. تیم جراحی و بیهوشی قبل از عمل به شما می‌گویند چه آزمایش‌هایی لازم است، کدام داروها را مصرف کنید یا قطع کنید و از چه زمانی ناشتا باشید. مهم‌ترین کار شما این است که این دستورها را دقیق رعایت کنید و هر بیماری، دارو یا علامت جدیدی را با پزشک در میان بگذارید.

• آیا داروهایی که مصرف می‌کنم را باید قبل از عمل قطع کنم؟

نه، لازم نیست همه داروها را قبل از عمل قطع کنید. بعضی داروها باید ادامه پیدا کنند و بعضی دیگر ممکن است لازم باشد چند روز قبل از جراحی قطع یا موقتاً تغییر داده شوند. تصمیم درباره هر دارو به نوع آن و شرایط جسمی شما بستگی دارد و باید توسط جراح و متخصص بیهوشی مشخص شود.

به‌خصوص اگر داروی رقیق‌کننده خون مانند آسپرین، کلوپیدوگرل (پلاویکس)، وارفارین، آپیکسابان یا داروهای مشابه مصرف می‌کنید، حتماً قبل از عمل به پزشک اطلاع دهید؛ زیرا بعضی از این داروها می‌توانند خطر خونریزی حین جراحی را افزایش دهند و ممکن است نیاز به تنظیم یا قطع موقت داشته باشند. اما این داروها را به‌هیچ‌وجه خودسرانه قطع نکنید؛ چون قطع ناگهانی بعضی از آن‌ها نیز می‌تواند خطرناک باشد.

همچنین داروهای هورمونی، داروهای فشارخون، دیابت، مکمل‌ها و داروهای گیاهی را هم حتماً به تیم درمان بگویید. حتی داروهایی که بدون نسخه از داروخانه تهیه می‌کنید نیز باید اعلام شوند.

بهترین کار این است که قبل از جراحی فهرست کامل داروها و مکمل‌هایی که مصرف می‌کنید را همراه خود داشته باشید تا پزشک مشخص کند کدام دارو را ادامه دهید، کدام را تغییر دهید و در صورت نیاز، از چه زمانی مصرف آن را متوقف کنید.

• آیا باید برای عمل ناشتا باشم؟

بله، برای جراحی تومور هیپوفیز که با بیهوشی عمومی انجام می‌شود، باید قبل از عمل ناشتا باشید. دلیلش این است که هنگام بیهوشی، واکنش‌های طبیعی بدن برای جلوگیری از ورود محتویات معده به راه تنفسی کاهش پیدا می‌کند. خالی بودن معده، خطر برگشت غذا و مایعات و ورود آنها به ریه را کمتر می‌کند (منبع).

مدت زمان دقیق ناشتایی را تیم بیهوشی و بیمارستان به شما اعلام می‌کنند و باید همان دستور را رعایت کنید. به‌طور معمول، غذاهای جامد و وعده غذایی سبک باید حداقل ۶ ساعت قبل قطع شوند و برای غذاهای سنگین، چرب یا حاوی گوشت ممکن است ۸ ساعت یا بیشتر ناشتایی لازم باشد. در افراد سالم، مایعات شفاف مانند آب معمولاً تا ۲ ساعت قبل از بیهوشی مجاز هستند؛ با این حال، اگر بیمارستان دستور متفاوتی به شما داده است، همان دستور اولویت دارد.

نکته مهم: در زمان ناشتایی، داروهای خود را هم خودسرانه قطع نکنید. ممکن است بعضی داروها را بتوانید طبق دستور پزشک با مقدار کمی آب مصرف کنید و بعضی داروها نیاز به تغییر داشته باشند.

اگر برخلاف دستور، چیزی خوردید یا نوشیدید، حتماً قبل از بیهوشی به متخصص بیهوشی اطلاع دهید؛ پنهان کردن آن می‌تواند برای ایمنی شما مشکل‌ساز شود و گاهی باعث به تعویق افتادن عمل شود.

• اگر سرما خورده باشم عمل کنسل می‌شود؟

نه، هر سرماخوردگی‌ای باعث لغو عمل نمی‌شود. اگر فقط کمی آبریزش بینی یا گلودرد خفیف داشته باشید و حال عمومی‌تان خوب باشد، ممکن است جراحی طبق برنامه انجام شود. اما اگر سرماخوردگی شدید باشد، تب، سرفه قابل‌توجه، تنگی نفس یا علائم عفونت قفسه سینه داشته باشید، ممکن است پزشک و متخصص بیهوشی ترجیح دهند عمل را تا بهبودی شما به تعویق بیندازند؛ چون بیماری‌های تنفسی می‌توانند خطر عوارض مربوط به بیهوشی را بیشتر کنند.

بنابراین اگر چند روز مانده به جراحی سرما خوردید، خودتان عمل را لغو نکنید و در عین حال بیماری را هم از تیم درمان پنهان نکنید. کافی است به جراح یا بخش بیهوشی اطلاع دهید تا با توجه به شدت علائم و وضعیت عمومی شما تصمیم بگیرند که عمل در همان تاریخ انجام شود یا بهتر است چند روزی به تعویق بیفتد.

اگر سرماخوردگی شدید، تب یا علائم تنفسی دارید، حتماً قبل از مراجعه برای عمل با تیم درمان تماس بگیرید.

• آیا برای جراحی باید حتماً همراه داشته باشم؟

بله، بهتر است برای جراحی یک همراه داشته باشید. به‌خصوص اگر جراحی با بیهوشی عمومی انجام شود، معمولاً لازم است یک فرد مسئول شما را هنگام ترخیص از بیمارستان همراهی کند و به خانه برساند. اثرات بیهوشی می‌تواند برای مدتی باعث خواب‌آلودگی، ضعف یا کاهش تمرکز و قدرت تصمیم‌گیری شود.

همچنین بهتر است در ۲۴ ساعت اول بعد از بیهوشی، یک فرد بزرگسال در کنار شما باشد تا اگر احساس ضعف، سرگیجه یا مشکل دیگری داشتید، بتواند به شما کمک کند.

البته همراه شما لزوماً نباید یکی از اعضای خانواده باشد؛ همسر، فرزند بزرگسال، دوست یا هر فرد قابل اعتمادی که بتواند شما را همراهی و مراقبت کند، می‌تواند این مسئولیت را بر عهده بگیرد.

اگر جراحی شما به بستری چندروزه نیاز داشته باشد، ممکن است حضور همراه در تمام مدت بستری ضروری نباشد؛ اما برای روز ترخیص و رفتن به خانه، از قبل هماهنگ کردن یک همراه مطمئن کار درستی است.

• چند روز بعد از عمل باید در بیمارستان بستری بمانم؟

مدت بستری به نوع جراحی و وضعیت شما بعد از عمل بستگی دارد. اگر جراحی از راه بینی و به روش آندوسکوپیک انجام شود، معمولاً بستری کوتاه است و بیشتر بیماران حدود ۱ تا ۳ روز در بیمارستان می‌مانند. در بعضی مراکز، اگر وضعیت بیمار کاملاً پایدار باشد، حتی امکان ترخیص روز بعد از عمل نیز وجود دارد.

اگر تومور به هر دلیلی نیاز به جراحی از طریق جمجمه (کرانیوتومی) داشته باشد، معمولاً مدت بستری بیشتر است و می‌تواند حدود یک هفته باشد؛ البته این مدت با توجه به اندازه و محل تومور، شرایط عمومی بیمار و روند بهبودی تغییر می‌کند.

در هر دو روش، پزشکان قبل از ترخیص مطمئن می‌شوند که وضعیت عمومی شما مناسب است و مواردی مانند سطح هورمون‌ها، سدیم خون، میزان ادرار، وضعیت بینایی و علائم احتمالی عوارض بعد از عمل تحت کنترل است. بنابراین ممکن است یک بیمار روز بعد مرخص شود و بیمار دیگری به چند روز مراقبت بیشتر نیاز داشته باشد.

• آیا بعد از عمل درد زیادی خواهم داشت؟

معمولاً درد بعد از جراحی تومور هیپوفیز شدید نیست و با داروهای مسکن قابل کنترل است. اگر جراحی از راه بینی انجام شود، ممکن است در روزهای اول بیشتر احساس سردرد، فشار یا سنگینی در سر و پیشانی، گرفتگی و درد داخل بینی و کمی گلودرد داشته باشید. این ناراحتی‌ها معمولاً با گذشت چند روز تا چند هفته کمتر می‌شوند.

بسیاری از بیماران تصور می‌کنند چون تومور در نزدیکی مغز قرار دارد، بعد از عمل باید درد بسیار شدیدی داشته باشند؛ اما جراحی از راه بینی معمولاً با درد شدید همراه نیست و تیم درمان برای کنترل درد، داروی مناسب در اختیار شما قرار می‌دهد.

• بعد از عمل چه مراقبت‌هایی لازم است؟

بعد از جراحی تومور هیپوفیز، مراقبت‌های بعد از عمل اهمیت زیادی دارد؛ چون در این دوره باید هم محل جراحی فرصت ترمیم پیدا کند و هم عملکرد هیپوفیز و تعادل هورمون‌ها و مایعات بدن تحت نظر باشد.

در روزهای اول، میزان ادرار، مقدار مایعاتی که می‌نوشید، فشارخون و سطح سدیم خون بررسی می‌شود. علت این است که گاهی بعد از جراحی، عملکرد تنظیم آب و نمک بدن برای مدتی تغییر می‌کند. به همین دلیل ممکن است پزشک از شما بخواهد مقدار آب مصرفی و حجم ادرار خود را در خانه نیز ثبت کنید.

اگر جراحی از راه بینی انجام شده باشد، نباید بینی خود را با فشار تخلیه کنید، چیزی داخل بینی فرو ببرید یا برای تمیز کردن آن دستکاری کنید. همچنین باید تا مدتی از خم شدن زیاد، زور زدن و بلند کردن اجسام سنگین خودداری کنید؛ زیرا افزایش فشار می‌تواند احتمال خونریزی یا نشت مایع مغزی‌نخاعی را بیشتر کند. مدت دقیق این محدودیت‌ها را جراح شما مشخص می‌کند.

ممکن است در روزها و هفته‌های اول گرفتگی بینی، ترشح خونی یا مخاطی، سردرد و احساس خستگی داشته باشید. این موارد تا حدی طبیعی هستند و معمولاً به‌تدریج بهتر می‌شوند. برای شست‌وشوی بینی نیز فقط از روشی که جراح یا متخصص گوش، حلق و بینی توصیه کرده است استفاده کنید.

داروهای هورمونی را نیز دقیقاً طبق دستور پزشک مصرف کنید. ممکن است بعد از عمل برای مدتی به داروهایی مانند هیدروکورتیزون نیاز داشته باشید تا مشخص شود هیپوفیز دوباره چه میزان هورمون تولید می‌کند. قطع یا تغییر مقدار این داروها نباید خودسرانه انجام شود.

در دوران نقاهت، استراحت کافی در کنار پیاده‌روی سبک و تدریجی توصیه می‌شود. لازم نیست تمام روز در تخت بمانید؛ حرکت کردن متناسب با توان بدن به بازگشت تدریجی شما به فعالیت‌های روزمره کمک می‌کند. زمان برگشت به کار و ورزش نیز به نوع جراحی و وضعیت شما بستگی دارد.

• آیا بعد از عمل می‌توانم از بینی نفس بکشم یا بینی کاملاً مسدود است؟

بعد از جراحی تومور هیپوفیز از راه بینی، معمولاً در روزهای اول بینی کاملاً یا تا حد زیادی گرفته است و ممکن است نتوانید راحت از بینی نفس بکشید. علت آن تورم داخل بینی و گاهی وجود پانسمان یا تامپون داخل یک یا هر دو سوراخ بینی است. در این مدت معمولاً لازم است از دهان نفس بکشید و ممکن است خشکی دهان و گلو داشته باشید.

این گرفتگی موقتی است و به‌تدریج با کاهش تورم و خارج شدن پانسمان بهتر می‌شود. ممکن است برای چند روز تا چند هفته احساس گرفتگی بینی، ترشح یا وجود فشار داخل بینی داشته باشید. فقط باید مراقب باشید بینی خود را فین نکنید و برای باز کردن آن به آن فشار وارد نکنید؛ مراقبت و شست‌وشوی بینی را نیز دقیقاً طبق دستور جراح انجام دهید.

• بعد از عمل کی می‌توانم غذا بخورم و راه بروم؟

معمولاً لازم نیست مدت زیادی بعد از عمل صبر کنید. وقتی کاملاً از بیهوشی بیدار شوید و حال عمومی‌تان پایدار باشد، ابتدا می‌توانید مایعات بنوشید و در صورت نداشتن تهوع، خوردن غذا را شروع کنید. در بسیاری از بیماران، نوشیدن مایعات از همان عصر روز عمل امکان‌پذیر است و غذای معمولی نیز از روز بعد شروع می‌شود. البته زمان دقیق آن به نظر تیم درمان و وضعیت شما بستگی دارد.

برای راه رفتن هم معمولاً لازم نیست چند روز در تخت بمانید. در ساعات اولیه، پرستار به شما کمک می‌کند از تخت بلند شوید و وقتی تعادل و حال عمومی‌تان مناسب باشد، می‌توانید راه بروید. بیشتر بیماران از روز بعد از عمل می‌توانند با کمک کم یا به‌تنهایی راه بروند. راه رفتن زودهنگام، در حدی که پزشک اجازه دهد، به کاهش عوارض بی‌تحرکی نیز کمک می‌کند.

• علائم هشداردهنده بعد از عمل که باید حواسم باشد چیست؟

مهم‌ترین علائم هشداردهنده عبارت‌اند از:

• خروج مایع شفاف و آبکی از بینی یا احساس چکیدن مایع با مزه شور در پشت گلو؛ این حالت می‌تواند نشانه نشت مایع مغزی‌نخاعی باشد.
• خونریزی شدید یا مداوم از بینی.
• تغییر ناگهانی یا بدتر شدن بینایی، از جمله تاری دید، دوبینی یا کاهش میدان دید.
• سردرد شدید یا سردردی که با مسکن‌های معمول برطرف نمی‌شود.
• تب، به‌خصوص اگر همراه با احساس ناخوشی باشد.
• تشنگی شدید و غیرعادی همراه با دفع حجم زیادی از ادرار؛ این علائم می‌توانند نشان‌دهنده اختلال موقت یا پایدار در تنظیم آب بدن پس از جراحی باشند.
• استفراغ مکرر یا ناتوانی در خوردن و نوشیدن یا مصرف داروهای تجویزشده.
• خواب‌آلودگی غیرعادی، گیجی یا ضعف شدید.

اگر هرکدام از این علائم را بعد از ترخیص مشاهده کردید، بهتر است آن را صرفاً به حساب «طبیعی بودن دوران نقاهت» نگذارید و با تیم جراحی تماس بگیرید. در صورت بروز علائم شدید یا ناگهانی، مراجعه فوری به اورژانس ضروری است.

• کی می‌توانم حمام کنم یا سرم را بشویم؟

بعد از جراحی، زمان حمام کردن به نوع جراحی و وضعیت محل عمل بستگی دارد. اگر جراحی از راه بینی انجام شده باشد، نگرانی اصلی بیشتر مراقبت از داخل بینی و جلوگیری از فشار یا ورود آب به مسیر جراحی است؛ در جراحی باز جمجمه، باید تا زمان مناسب از زخم روی سر محافظت شود.

اگر جراحی از راه بینی (ترانس‌اسفنوئیدال) انجام شده باشد:
معمولاً می‌توانید بعد از جراحی با اجازه تیم درمان استحمام کنید، اما نباید سر را زیر آب ببرید و نباید آب را با فشار روی صورت و بینی بگیرید. همچنین تا مدتی نباید داخل بینی را بشویید، دستکاری کنید یا فین کنید؛ شست‌وشوی بینی نیز باید دقیقاً طبق دستور جراح انجام شود. شنا کردن و فرو بردن سر در آب نیز باید تا زمان تأیید پزشک به تعویق بیفتد.

اگر جراحی از طریق باز کردن جمجمه انجام شده باشد:
در این حالت مهم است که زخم روی سر تمیز و خشک بماند. زمان دقیق شستن مو به نوع بخیه یا منگنه و وضعیت زخم بستگی دارد. در برخی دستورالعمل‌های جراحی مغز، شستن مو پس از برداشتن بخیه یا منگنه و گذشت حدود ۲۴ ساعت توصیه شده است؛ البته بعضی مراکز اجازه شست‌وشوی زودتر را می‌دهند، به شرطی که آب و شامپو مستقیماً روی زخم قرار نگیرد. بنابراین دستور جراح شما در این مورد اولویت دارد.

در هر دو نوع جراحی، حمام طولانی، وان، جکوزی و شنا را تا زمانی که زخم کاملاً مناسب باشد و پزشک اجازه دهد، انجام ندهید. هنگام شستن مو نیز بهتر است با ملایمت عمل کنید و پوست سر یا محل بخیه را نمالید.

• بعد از عمل چند وقت یک‌بار باید برای ویزیت مراجعه کنم؟

بعد از جراحی تومور هیپوفیز، ویزیت‌های بعدی فقط برای بررسی محل عمل نیستند؛ پزشک باید سطح هورمون‌ها، وضعیت بینایی، علائم شما و در ادامه نتیجه MRI را هم بررسی کند. زمان‌بندی دقیق برای هر بیمار متفاوت است، اما معمولاً پیگیری‌ها در چند مرحله انجام می‌شوند.

در یک برنامه معمول، اولین ویزیت حدود یک هفته بعد از عمل انجام می‌شود تا وضعیت عمومی، زخم و علائم احتمالی بررسی شود. سپس معمولاً حدود ۶ تا ۸ هفته بعد یک ویزیت دیگر انجام می‌شود و ممکن است آزمایش‌های هورمونی نیز درخواست شود.

بعد از آن، بسته به نوع تومور و نتیجه جراحی، MRI و آزمایش‌های هورمونی و در صورت نیاز بررسی بینایی انجام می‌شود. برای مثال، در برخی برنامه‌های پیگیری، MRI حدود ۴ ماه بعد از جراحی انجام و نتیجه آن در ویزیت حدود ۶ ماهگی بررسی می‌شود.

بنابراین لازم نیست نگران باشید که بعد از عمل شما را رها می‌کنند؛ پیگیری جراحی هیپوفیز یک روند مرحله‌ای است و فاصله ویزیت‌ها بر اساس نوع تومور، میزان برداشت آن، وضعیت هورمونی و نتیجه MRI تنظیم می‌شود.

• چه زمانی می‌توانم به سر کار برگردم؟

زمان برگشتن به سر کار بعد از جراحی تومور هیپوفیز به نوع جراحی، وضعیت عمومی شما، میزان فعالیت شغلی و سرعت بهبودی بستگی دارد. بنابراین یک زمان ثابت برای همه بیماران وجود ندارد.

اگر جراحی از راه بینی انجام شده باشد، برای کارهای اداری و کم‌تحرک، بسیاری از بیماران حدود ۲ تا ۴ هفته زمان برای استراحت و بهبودی نیاز دارند. اگر کار شما نیاز به فعالیت بدنی، بلند کردن اجسام، خم شدن مکرر یا زور زدن داشته باشد، ممکن است لازم باشد مدت بیشتری صبر کنید.

بعد از جراحی باز جمجمه، دوره نقاهت معمولاً طولانی‌تر است و ممکن است برای برگشت به کار چند هفته تا چند ماه زمان لازم باشد؛ به‌خصوص اگر جراحی گسترده بوده باشد یا شغل شما فعالیت بدنی زیادی داشته باشد.

نکته مهم این است که حتی اگر احساس کردید حالتان خوب شده، خستگی و کاهش انرژی ممکن است مدتی ادامه داشته باشد. بهتر است ابتدا با ساعات کاری کمتر یا فعالیت سبک‌تر شروع کنید و بعد به‌تدریج به برنامه معمول برگردید. زمان دقیق بازگشت به کار را جراح بر اساس وضعیت شما و نوع شغلتان مشخص می‌کند.

• چه زمانی بعد از جراحی می‌توانم رانندگی کنم؟

بعد از جراحی هیپوفیز، بهتر است بلافاصله پشت فرمان ننشینید. زمان مناسب برای شروع رانندگی به روش جراحی، وضعیت بینایی، میزان خستگی و سرگیجه، داروهایی که مصرف می‌کنید و روند بهبودی شما بستگی دارد. به همین دلیل، یک زمان ثابت برای همه بیماران وجود ندارد.

اگر جراحی از راه بینی و به روش ترانس‌اسفنوئیدال انجام شده باشد و بینایی شما طبیعی باشد و عارضه‌ای بعد از عمل وجود نداشته باشد، بسیاری از مراکز توصیه می‌کنند حدود ۲ تا ۴ هفته صبر کنید و سپس با تأیید پزشک، ابتدا مسیرهای کوتاه را رانندگی کنید. در مطالعات و دستورالعمل‌های مختلف، زمان بازگشت به رانندگی متفاوت گزارش شده است؛ بنابراین توصیه پزشک جراح شما بر هر عدد کلی مقدم است.

اگر پیش از عمل دچار اختلال میدان بینایی بوده‌اید، موضوع کمی متفاوت است. حتی اگر بعد از جراحی احساس کنید بینایی‌تان بهتر شده است، باید ابتدا وضعیت بینایی شما بررسی شود و تا زمانی که پزشک ایمنی رانندگی را تأیید نکرده است، رانندگی نکنید.

همچنین اگر هنوز خواب‌آلودگی، ضعف، سرگیجه، تاری دید یا اختلال تمرکز دارید یا داروهایی مصرف می‌کنید که هوشیاری و سرعت واکنش شما را کاهش می‌دهند، رانندگی کردن ایمن نیست. در این شرایط بهتر است چند روز بیشتر به بدن خود فرصت بدهید و برای رفت‌وآمد از همراه کمک بگیرید.

اگر جراحی از طریق جمجمه (کرانیوتومی) انجام شده باشد، محدودیت رانندگی می‌تواند طولانی‌تر باشد و باید حتماً بر اساس نظر جراح و قوانین محل زندگی شما تعیین شود. بنابراین قبل از ترخیص، دقیقاً از تیم جراحی بپرسید از چه زمانی و با چه شرایطی اجازه رانندگی دارید.

• هزینه جراحی تومور هیپوفیز چقدر است؟

هزینه جراحی تومور هیپوفیز عدد ثابتی ندارد و نمی‌توان بدون بررسی شرایط بیمار، یک مبلغ دقیق برای آن اعلام کرد. هزینه نهایی به عواملی مانند نوع و پیچیدگی جراحی، روش جراحی از راه بینی یا از طریق جمجمه، بیمارستان محل انجام عمل، مدت بستری، هزینه بیهوشی، تجهیزات و وسایل مصرفی و پوشش بیمه بستگی دارد. به همین دلیل، مبلغی که برای یک بیمار اعلام می‌شود ممکن است با بیمار دیگری متفاوت باشد.

اگر جراحی در یک مرکز دولتی یا دانشگاهی و با استفاده از بیمه انجام شود، بخشی از هزینه‌های درمانی می‌تواند تحت پوشش بیمه قرار بگیرد. میزان پرداخت از جیب بیمار نیز به نوع بیمه پایه، بیمه تکمیلی، قرارداد بیمارستان با بیمه و سقف تعهدات بیمه بستگی دارد.

از طرف دیگر، در بیمارستان‌های خصوصی هزینه‌ها می‌تواند بیشتر باشد و مواردی مانند دستمزد جراح و متخصص بیهوشی، اتاق عمل، بستری، تجهیزات و وسایل تخصصی نیز در صورتحساب نهایی تأثیر می‌گذارند. حتی مدت بستری بیشتر از حد معمول یا نیاز به مراقبت‌های ویژه می‌تواند هزینه نهایی را افزایش دهد.

بنابراین اگر می‌خواهید هزینه دقیق جراحی خودتان را بدانید، بهتر است ابتدا MRI و شرایط تومور بررسی شود و روش جراحی مشخص شود؛ سپس بیمارستان و واحد پذیرش یا امور مالی می‌تواند بر اساس نوع عمل و پوشش بیمه، برآورد دقیق‌تری از هزینه به شما ارائه دهد. بهتر است به اعداد اعلام‌شده در سایت‌های مختلف به‌عنوان قیمت قطعی اعتماد نکنید، زیرا تعرفه‌ها و هزینه تجهیزات و خدمات درمانی تغییر می‌کنند.