در جراحی تومور هیپوفیز، بسیاری از نگرانی‌هایی که بیماران درباره نابینایی، تغییر شخصیت و حافظه، بیهوشی، آسیب بینی، عود تومور یا نشت مایع مغزی‌نخاعی دارند، با واقعیت جراحی یکسان نیستند و اغلب احتمال آنها بسیار کمتر از چیزی است که تصور می‌شود. در عین حال، جراحی یک دوره نقاهت دارد و ممکن است برای مدتی خستگی، گرفتگی بینی، تغییر بویایی، تغییرات هورمونی یا اختلال در تعادل آب و سدیم ایجاد شود. گاهی نیز برای کنترل کامل بیماری، پیگیری با MRI، داروی هورمونی یا درمان تکمیلی لازم می‌شود. با رعایت مراقبت‌های بعد از عمل، از جمله پرهیز از زور زدن، فین کردن و بلند کردن اجسام سنگین، توجه به تغذیه و یبوست، رعایت وضعیت مناسب خواب و مصرف دقیق داروها، می‌توان این دوره را با ایمنی بیشتری پشت سر گذاشت و در بیشتر موارد به‌تدریج به فعالیت‌ها و زندگی معمول بازگشت.

بررسی ۱۵ باور رایج درباره عوارض جراحی هیپوفیز؛ شایعه یا واقعیت؟

• برای جراحی جمجمه‌ام شکافته می‌شود و مغزم دستکاری خواهد شد

اگر شنیدن عبارت «جراحی تومور هیپوفیز» شما را به یاد باز شدن جمجمه و جراحی روی مغز می‌اندازد، طبیعی است که نگران شوید. بسیاری از بیمارانی که برای نخستین‌بار نام این جراحی را می‌شنوند، دقیقاً همین تصور را دارند. اما در بیشتر موارد، واقعیت با چیزی که تصور می‌کنید متفاوت است.

امروزه بیشتر تومورهای هیپوفیز را می‌توان با روش آندوسکوپی از راه بینی جراحی کرد. در این روش، جراح از داخل سوراخ‌های بینی وارد می‌شود و از مسیر حفره‌ای در استخوان پشت بینی، که به آن سینوس اسفنوئید گفته می‌شود، به محل هیپوفیز می‌رسد. دوربین بسیار ظریفی به نام آندوسکوپ، تصویر محل جراحی را روی مانیتور نشان می‌دهد و جراح با ابزارهای مخصوص تومور را خارج می‌کند. بنابراین در این روش، نیازی به شکافتن جمجمه یا باز کردن پوست سر وجود ندارد و خود بافت مغز نیز برای رسیدن به تومور کنار زده نمی‌شود.

البته این به معنی آن نیست که همه تومورهای هیپوفیز دقیقاً با یک روش جراحی می‌شوند. در برخی تومورهای بسیار بزرگ یا تومورهایی که شکل و مسیر رشد آنها اجازه دسترسی مناسب از راه بینی را نمی‌دهد، ممکن است جراحی از طریق جمجمه یا همان کرانیوتومی لازم شود؛ اما این روش امروزه برای تومورهای هیپوفیز بسیار کمتر از روش از راه بینی استفاده می‌شود.

ممکن است بعد از عمل دیگر همان آدم قبلی نباشم و حافظه، هوش یا شخصیتم تغییر کند

این نگرانی را از خیلی از بیمارانی که قرار است جراحی هیپوفیز انجام دهند می‌شنوم؛ اینکه چون اسم جراحی «مغز» است، بعد از عمل شاید دیگر مثل قبل فکر نکنند، حافظه‌شان ضعیف شود یا شخصیتشان تغییر کند. اما در جراحی معمول تومور هیپوفیز، قرار نیست مغز به شکلی دستکاری شود که شما را به آدم دیگری تبدیل کند. در بیشتر موارد، جراحی هیپوفیز از مسیر بینی و سینوس انجام می‌شود و جراح برای رسیدن به تومور، مستقیماً وارد بافت مغز نمی‌شود.

اتفاقاً شواهد جدید هم تا حد زیادی خیال ما را از این بابت راحت می‌کنند. در یک مطالعه که وضعیت شناختی بیماران را قبل و ۱۲ ماه بعد از جراحی بررسی کرد، عملکرد کلی شناختی بیماران پس از جراحی تغییر منفی قابل‌توجهی نداشت و توجه آنها حتی بهتر شده بود؛ در بیشتر بیمارانی که تغییری در وضعیت شناختی‌شان دیده شد، این تغییر به سمت بهبود بود.

حتی خود تومور و اختلالات هورمونی ناشی از آن می‌توانند پیش از درمان روی تمرکز، حافظه یا سرعت فکر کردن تأثیر بگذارند. یک مطالعه مروری در سال ۲۰۲۵ نشان داد که در مطالعات مختلف، اختلال هورمونی یکی از عوامل مهم مرتبط با مشکلات شناختی در بیماران مبتلا به تومور هیپوفیز بوده و در بسیاری از مطالعات، پس از درمان حداقل یک بخش از عملکرد شناختی بیماران بهتر شده است.

پس اگر بزرگ‌ترین نگرانی شما این است که بعد از عمل دیگر خودِ قبلی‌تان نباشید، این ترس را به‌عنوان نتیجه معمول جراحی هیپوفیز در نظر نگیرید. هدف ما از جراحی، برداشتن یا کنترل تومور و در عین حال حفظ عملکردهای مهم شماست؛ نه تغییر دادن حافظه، هوش یا شخصیتتان.

• احتمال نابینایی زیاد است چون تومور کنار عصب بینایی است

اگر در MRI به شما گفته‌اند تومور هیپوفیز به عصب بینایی یا کیاسمای بینایی نزدیک شده است، نگرانی‌تان قابل درک است. اما یک نکته مهم را باید از همین ابتدا روشن کنم: نزدیک بودن تومور به عصب بینایی، به‌خودی‌خود به معنی احتمال زیاد نابینایی در جراحی نیست.

اتفاقاً در بسیاری از بیماران، مسئله اصلی برعکس است. تومورهای بزرگ هیپوفیز می‌توانند به کیاسمای بینایی فشار وارد کنند و باعث کاهش دید یا از بین رفتن بخشی از میدان بینایی شوند. به همین دلیل، اگر تومور به عصب‌های بینایی چسبیده یا آنها را تحت فشار قرار داده باشد، بررسی دقیق میدان بینایی اهمیت زیادی دارد و در بعضی بیماران، همین فشار یکی از دلایل اصلی مطرح شدن جراحی است.

نکته امیدوارکننده این است که هدف جراحی فقط برداشتن تومور نیست؛ حفظ و در صورت امکان بهبود بینایی نیز یکی از اهداف مهم درمان است. در یک بررسی نظام‌مند در سال ۲۰۲۶، از میان بیمارانی که پیش از جراحی دچار اختلال بینایی بودند، حدود ۷۶ درصد پس از جراحی بهبود بینایی داشتند. در مقابل، بدتر شدن وضعیت بینایی در مطالعات مختلف حدود ۲ درصد گزارش شده است. این یعنی خطر آسیب بینایی واقعی است و نمی‌توان آن را صفر دانست، اما تصویر علمی با این تصور که «چون تومور کنار عصب بینایی است، احتمال نابینایی زیاد است» تفاوت دارد.

البته این درصدها را نباید مستقیماً برای همه بیماران به کار برد. وضعیت بینایی شما قبل از عمل، مدت زمانی که عصب تحت فشار بوده، اندازه و شکل تومور و میزان درگیری ساختارهای اطراف، همگی در نتیجه اثر دارند. حتی انجمن جراحان مغز و اعصاب آمریکا تأکید کرده است که معاینه دقیق چشم و میدان بینایی پیش از جراحی می‌تواند به پیش‌بینی احتمال بهبود بینایی بعد از عمل کمک کند.

• نکند در بیهوشی دیگر بیدار نشوم یا یک اتفاق خطرناک برایم بیفتد

این ترس را کاملاً درک می‌کنم. وقتی قرار است برای جراحی تومور هیپوفیز بیهوش شوید، ممکن است سخت‌ترین بخش ماجرا برایتان همین باشد که کنترل بدن خود را برای چند ساعت به تیم پزشکی بسپارید و نگران باشید که «اگر دیگر بیدار نشوم چه؟»

اما یک نکته مهم را باید بدانید: بیهوشی عمومی امروزی، در صورت انجام جراحی برنامه‌ریزی‌شده و پس از ارزیابی مناسب بیمار، روش بسیار ایمنی است و بیدار نشدن به دلیل خودِ داروی بیهوشی، اتفاقی بسیار نادر محسوب می‌شود.

البته «بسیار نادر» به معنی «غیرممکن» نیست. خطر بیهوشی برای همه افراد یکسان نیست و عواملی مانند سن، بیماری‌های زمینه‌ای، وضعیت عمومی بدن و نوع و پیچیدگی جراحی می‌توانند آن را تغییر دهند. به همین دلیل، متخصص بیهوشی پیش از عمل فقط درباره خود بیهوشی تصمیم نمی‌گیرد؛ بلکه وضعیت قلب، ریه، داروهای مصرفی، حساسیت‌های دارویی و شرایط کلی شما را بررسی می‌کند تا روش و میزان داروهای بیهوشی متناسب با وضعیت خودتان انتخاب شود.

ممکن است حتی نگرانی دیگری هم داشته باشید: «نکند وسط عمل بیدار شوم و متوجه جراحی شوم؟» این اتفاق که به آن آگاهی حین بیهوشی گفته می‌شود نیز بسیار نادر است. کالج سلطنتی بیهوشی در اطلاعات به‌روز خود، این اتفاق را حدود ۵ مورد در هر ۱۰۰ هزار بیهوشی گزارش کرده است. در طول عمل نیز متخصص بیهوشی به‌طور مداوم وضعیت شما و علائم حیاتی‌تان را زیر نظر دارد و میزان داروی بیهوشی را بر اساس شرایط شما تنظیم می‌کند.

بنابراین اگر نگرانی اصلی شما این است که «ممکن است بیهوش شوم و دیگر بیدار نشوم»، پاسخ این است که این احتمال وجود دارد، اما بسیار نادر است و نمی‌توان آن را از خطرات معمول جراحی تومور هیپوفیز دانست. چون عمل از راه بینی انجام می‌شود، ممکن است بینی‌ام آسیب ببیند یا شکلش عوض شود

خبر خوب این است که در جراحی معمول آندوسکوپیک تومور هیپوفیز، تغییر شکل ظاهری بینی عارضه شایعی محسوب نمی‌شود. در این روش، جراح از داخل بینی یک مسیر کنترل‌شده به سمت سینوس اسفنوئید و سپس ناحیه هیپوفیز ایجاد می‌کند. یعنی برخلاف چیزی که ممکن است تصور کنید، قرار نیست بینی از بیرون بریده یا ساختار ظاهری آن برای دسترسی به تومور تغییر داده شود.

البته من نمی‌خواهم برای آرام کردن شما بگویم که احتمال آسیب به ساختارهای بینی صفر است. در بعضی شرایط، جراح ممکن است برای ایجاد فضای کافی نیاز به دستکاری تیغه بینی یا سایر ساختارهای داخلی داشته باشد. در این شرایط، عوارض ساختاری مانند سوراخ شدن تیغه بینی یا، به‌ندرت، تغییر شکل پل بینی گزارش شده است. اما این موارد بیشتر به نوع و وسعت دستکاری داخل بینی مربوط هستند و نمی‌توان آنها را پیامد معمول هر جراحی تومور هیپوفیز دانست.

از طرف دیگر، در جراحی آندوسکوپیک هیپوفیز، همکاری جراح مغز و اعصاب با متخصص گوش، حلق و بینیِ آشنا با جراحی بینی و قاعده جمجمه می‌تواند به طراحی و مدیریت بهتر مسیر بینی کمک کند.  در تیم جراحی دکتر گیو شریفی نیز دکتر نادر اکبری، متخصص گوش، حلق و بینی، در حوزه جراحی‌های آندوسکوپیک بینی و قاعده جمجمه فعالیت دارد. بنابراین حضور متخصص گوش و حلق و بینی در کنار جراح مغز و اعصاب، از نظر علمی با رویکرد چندتخصصی توصیه‌شده برای این جراحی همخوانی دارد.

• ممکن است بعد از عمل دیگر نتوانم مثل قبل بو و مزه را حس کنم

این نگرانی تا حدی با واقعیت ارتباط دارد، اما یک تفاوت مهم وجود دارد: کاهش حس بویایی بعد از جراحی تومور هیپوفیز می‌تواند اتفاق بیفتد، اما در بسیاری از بیماران موقتی است و به معنی از دست دادن دائمی بویایی نیست. ضمن اینکه چیزی که شما به عنوان «از بین رفتن مزه غذا» احساس می‌کنید، در بسیاری از موارد به کاهش بویایی مربوط است؛ چون بخش قابل‌توجهی از درک طعم و مزه غذا به حس بویایی وابسته است.

در جراحی آندوسکوپیک هیپوفیز، جراح برای رسیدن به تومور از داخل بینی عبور می‌کند و همین موضوع می‌تواند برای مدتی عملکرد طبیعی سیستم بویایی را تحت تأثیر قرار دهد. اما شواهد علمی درباره ماندگار بودن این تغییر، یکدست نیست. یک مرور نظام‌مند و فراتحلیل روی بیش از ۲۲۰۰ بیمار نشان داد که در ارزیابی‌های استاندارد بویایی، تفاوت معنی‌داری بین عملکرد بویایی قبل از جراحی و ۱ تا ۳ ماه یا ۶ تا ۱۲ ماه بعد از جراحی وجود نداشت. با این حال، برخی بیماران در ماه‌های ابتدایی احساس می‌کردند بویایی‌شان ضعیف‌تر شده است.

مطالعات جدیدتر هم نشان می‌دهند که افت بویایی در هفته‌های اول بعد از عمل می‌تواند قابل توجه باشد و سپس به‌تدریج برطرف شود. برای مثال، در یک مطالعه آینده‌نگر که در سال ۲۰۲۵ منتشر شد، عملکرد بویایی بیماران دو هفته بعد از جراحی به‌طور محسوسی کاهش یافته بود، اما در حدود چهار هفته به سطح قبل از عمل بازگشت. البته احساس خود بیماران درباره بویایی کمی دیرتر به وضعیت قبلی برگشت و در برخی شاخص‌ها تا چند ماه زمان برد.

بنابراین اگر بعد از عمل متوجه شدید عطر غذاها را مثل قبل احساس نمی‌کنید یا مزه غذا برایتان کم‌رنگ‌تر شده است، نباید بلافاصله تصور کنید که این تغییر دائمی خواهد بود. در بسیاری از موارد، این وضعیت بخشی از روند بهبودی است و با گذشت زمان بهتر می‌شود. البته نمی‌توان برای همه بیماران یک زمان مشخص برای برگشت کامل حس بویایی تعیین کرد؛ زیرا نوع عمل، روش بازسازی مسیر جراحی و شرایط خود بیمار می‌تواند در نتیجه اثر داشته باشد. پژوهش‌های جدید نیز نشان داده‌اند که بعضی عوامل مربوط به بیمار و تکنیک جراحی می‌توانند احتمال اختلال بویایی پس از عمل را افزایش دهند.

• اگر جراح نتواند همه تومور را بیرون بیاورد، یعنی عملم موفق نبوده است

نه، لزوماً این‌طور نیست. موفقیت جراحی تومور هیپوفیز فقط با این معیار سنجیده نمی‌شود که آیا تمام سلول‌های تومور خارج شده‌اند یا نه. در بعضی بیماران، برداشتن کامل تومور امکان‌پذیر و ایمن است؛ اما گاهی بخشی از تومور به ساختارهای بسیار حساس اطراف هیپوفیز، مانند عصب‌های بینایی یا رگ‌های مهم، نزدیک است یا با آنها ارتباط دارد. در چنین شرایطی ممکن است جراح آگاهانه از برداشتن آن قسمت صرف‌نظر کند تا برای خارج کردن چند میلی‌متر بیشتر از تومور، به ساختار سالم اطراف آسیب وارد نشود.

این موضوع را می‌توانم با یک اصل ساده برایتان توضیح بدهم: هدف جراحی این نیست که به هر قیمتی تمام تومور برداشته شود؛ هدف این است که بیشترین میزان ایمن تومور برداشته شود. گاهی باقی گذاشتن مقدار کمی از تومور، تصمیمی آگاهانه و ایمن‌تر از تلاش برای برداشتن صددرصد آن است.

از طرفی، باقی ماندن تومور به معنی رها کردن بیماری نیست. بعد از جراحی، با MRI و بررسی‌های هورمونی و در صورت نیاز بررسی بینایی، وضعیت شما پیگیری می‌شود. اگر بخش باقی‌مانده کوچک باشد و مشکلی ایجاد نکند، ممکن است فقط تحت نظر بماند. اگر در ادامه رشد کند یا به ساختارهای حساس فشار وارد کند، بسته به شرایط می‌توان درمان‌های دیگری مانند پرتودرمانی یا در بعضی بیماران جراحی مجدد را در نظر گرفت. راهنمای کنگره جراحان مغز و اعصاب آمریکا نیز برای تومورهای هیپوفیز باقی‌مانده یا عودکرده، پیگیری تصویربرداری، پرتودرمانی یا جراحی مجدد را بر اساس شرایط بیمار توصیه می‌کند.

حتی یک نکته مهم دیگر هم وجود دارد: تشخیص اینکه واقعاً چه مقدار از تومور باقی مانده است، بلافاصله بعد از عمل همیشه دقیق نیست. تغییرات طبیعی ناشی از جراحی می‌توانند در MRI اولیه شبیه بافت باقی‌مانده تومور دیده شوند. به همین دلیل، برای بسیاری از آدنوم‌های غیرترشح‌کننده هیپوفیز، راهنمای CNS انجام MRI حدود ۳ تا ۴ ماه بعد از جراحی را برای ارزیابی میزان باقی‌مانده تومور توصیه می‌کند.

بنابراین اگر بعد از عمل به شما گفته شد «مقداری از تومور باقی مانده است»، اولین برداشت شما نباید این باشد که «پس عمل موفق نبوده است». سؤال مهم‌تر این است که چرا این قسمت باقی مانده، کجا قرار دارد، آیا در حال حاضر برای شما مشکلی ایجاد می‌کند و برنامه پزشک برای پیگیری آن چیست. گاهی اوقات، کامل‌تر بودن برداشتن تومور روی کاغذ، لزوماً به معنای نتیجه بهتر برای بیمار نیست؛ ایمنی شما هم بخشی از موفقیت جراحی است.

• حتی اگر عمل کنم، تومور دوباره برمی‌گردد؛ پس جراحی چه فایده‌ای ندارد

اگر چنین فکری به ذهن‌تان رسیده، احتمالاً یک سؤال مهم پشت آن وجود دارد: «وقتی ممکن است تومور دوباره برگردد، چرا باید تن به جراحی بدهم؟» پاسخ این است که احتمال عود به این معنی نیست که جراحی بی‌فایده است. هدف جراحی این است که تومور موجود را تا حد امکان و با حفظ ساختارهای سالم خارج کند و مشکلاتی را که همین حالا ایجاد کرده، برطرف کند.

در بسیاری از بیماران، بعد از جراحی دیگر توموری در MRI دیده نمی‌شود و بیماری برای سال‌ها عود نمی‌کند. اما عود صفر نیست. احتمال آن به نوع تومور، اندازه و تهاجمی بودن آن، میزان برداشته‌شدن تومور و بعضی ویژگی‌های بافت‌شناسی بستگی دارد. برای مثال، در آدنوم‌های غیرترشح‌کننده هیپوفیز، یک مرور نظام‌مند و فراتحلیل شامل بیش از ۲۵ هزار بیمار، میزان عود پس از جراحی در مطالعات مختلف متفاوت بوده و عواملی مانند باقی ماندن تومور بعد از عمل، احتمال عود را بیشتر می‌کنند.

از طرف دیگر، جراحی همیشه با هدف «درمان قطعی برای تمام عمر» انجام نمی‌شود. گاهی تومور به عصب بینایی فشار آورده و باعث اختلال دید شده است؛ در این شرایط، برداشتن تومور می‌تواند فشار را از روی مسیر بینایی کم کند. در تومورهای هورمون‌ساز نیز جراحی ممکن است با کاهش حجم تومور، به کنترل تولید بیش از حد هورمون کمک کند. بنابراین حتی اگر در آینده احتمال عود وجود داشته باشد، جراحی می‌تواند همین امروز یک مشکل مهم را برطرف کند و خطرات ناشی از باقی ماندن تومور را کاهش دهد.

• هر آب شفافی که بعد عمل از بینی بیاید یعنی نشت آب مغزم

اگر بعد از جراحی از بینی‌تان مایعی خارج شود، طبیعی است که با دیدن یک مایع شفاف فوراً نگران شوید و با خودتان بگویید: «نکند این همان آب مغز باشد؟» اما هر ترشح شفافی از بینی به معنی نشت مایع مغزی‌نخاعی نیست.

بعد از جراحی آندوسکوپیک هیپوفیز، بینی و سینوس‌ها در حال ترمیم هستند و ممکن است مدتی ترشحاتی از بینی خارج شود. این ترشحات می‌توانند باقیمانده خون و ترشحات طبیعی ناشی از روند ترمیم باشند و لزوماً ارتباطی با مایع مغزی‌نخاعی ندارند.

اما یک استثنا را باید جدی بگیرید: نشت مایع مغزی‌نخاعی معمولاً به شکل مایعی شفاف و آبکی دیده می‌شود و می‌تواند از بینی خارج شود. به همین دلیل، اگر ترشحی واقعاً مشکوک به نشت مایع مغزی‌نخاعی باشد، نباید آن را به حساب ترشح معمول بعد از عمل گذاشت. برای مثال، خروج مایع شفاف و آبکی که به‌صورت مداوم ادامه پیدا می‌کند، به‌ویژه اگر یک‌طرفه باشد یا هنگام نشستن و ایستادن بیشتر شود، نیاز به اطلاع دادن سریع به تیم جراحی دارد.

تشخیص نشت مایع مغزی‌نخاعی هم صرفاً با نگاه کردن به رنگ مایع انجام نمی‌شود. پزشک با توجه به زمان شروع ترشح، مقدار و الگوی آن، علائم همراه و در صورت نیاز با معاینه و آزمایش‌های اختصاصی مشخص می‌کند که آیا واقعاً نشت مایع مغزی‌نخاعی وجود دارد یا نه. بنابراین قرار نیست شما در خانه با دیدن هر قطره مایع شفاف، خودتان تشخیص نشت آب مغز را بدهید.

این موضوع اهمیت دارد، چون اگر نشت مایع مغزی‌نخاعی واقعاً وجود داشته باشد، باید به‌موقع شناسایی و درمان شود؛ یکی از نگرانی‌های اصلی در صورت تداوم نشت، افزایش خطر عفونت پرده‌های اطراف مغز یا مننژیت است.

• دیابت بی‌مزه بعد از عمل، همان دیابت قندی است و تا آخر عمر می‌ماند

اگر بعد از جراحی اسم «دیابت بی‌مزه» را بشنوید، ممکن است تصور کنید به دیابت قندی مبتلا شده‌اید و از این به بعد باید مانند فردی که قند خون بالایی دارد، با این بیماری زندگی کنید. اما دیابت بی‌مزه هیچ ارتباطی با دیابت قندی ندارد. در دیابت قندی، مشکل اصلی بالا بودن قند خون است؛ در دیابت بی‌مزه، مسئله مربوط به تنظیم آب بدن و هورمونی به نام وازوپرسین یا هورمون ضدادراری (ADH) است. وقتی این هورمون به اندازه کافی ترشح یا آزاد نشود، کلیه‌ها نمی‌توانند آب را به‌خوبی نگه دارند و فرد حجم زیادی ادرار رقیق دفع می‌کند و در نتیجه تشنگی زیادی پیدا می‌کند.

اما قسمت دوم این باور هم درست نیست: دیابت بی‌مزه‌ای که بعد از جراحی هیپوفیز ایجاد می‌شود، در بیشتر موارد دائمی نیست. دستکاری ناحیه هیپوفیز در حین جراحی ممکن است برای مدتی عملکرد سلول‌هایی را که وازوپرسین ترشح می‌کنند مختل کند. در بسیاری از بیماران، این اختلال با گذشت زمان برطرف می‌شود و بدن دوباره می‌تواند هورمون را تولید و آزاد کند. به همین دلیل، انجمن غدد درون‌ریز توصیه می‌کند اگر دیابت بی‌مزه بعد از جراحی ایجاد شد، عملکرد این بخش از هیپوفیز در هفته‌ها و ماه‌های بعد دوباره ارزیابی شود و در صورت امکان، نیاز به دارو بررسی شود.

حتی در یک بررسی نظام‌مند و فراتحلیل که در سال ۲۰۲۴ منتشر شده و اطلاعات ۸۷۷۷ بیمار را بررسی کرده است، میزان دیابت بی‌مزه موقت و دائمی پس از جراحی تومورهای هیپوفیز جداگانه بررسی شده است؛ این موضوع نشان می‌دهد که این دو وضعیت را نباید یکی در نظر گرفت.

اگر دیابت بی‌مزه ایجاد شود، ممکن است برای کنترل آن دارویی به نام دسموپرسین (DDAVP) برای شما تجویز شود. اما شروع این دارو به معنی این نیست که قرار است تا آخر عمر آن را مصرف کنید. در موارد موقت، پزشک با پیگیری میزان ادرار، تشنگی و آزمایش‌های خون، به‌تدریج بررسی می‌کند که آیا عملکرد طبیعی هورمون برگشته است یا خیر. حتی در راهنمای انجمن غدد درون‌ریز، تلاش برای قطع دسموپرسین در هفته‌ها یا ماه‌های بعد از جراحی، برای بررسی برگشت عملکرد هیپوفیز توصیه شده است.

بنابراین اگر بعد از عمل متوجه شدید خیلی بیشتر از معمول ادرار می‌کنید و تشنگی شدیدی دارید، آن را با دیابت قندی اشتباه نگیرید و حتماً به تیم درمان اطلاع دهید. دیابت بی‌مزه بعد از جراحی هیپوفیز قابل تشخیص و قابل درمان است و در بسیاری از بیماران موقتی است؛ فقط در بخشی از بیماران ممکن است به‌صورت دائمی باقی بماند.

• بعد از عمل، تا آخر عمر باید ده‌ها قرص هورمونی مصرف کنم

نه، این نتیجه‌گیری در مورد همه بیماران درست نیست. جراحی تومور هیپوفیز به این معنا نیست که هیپوفیز شما حتماً از کار می‌افتد و مجبور می‌شوید تا آخر عمر چندین داروی هورمونی مصرف کنید. اینکه بعد از عمل به جایگزینی هورمون نیاز داشته باشید یا نه، به عملکرد هیپوفیز قبل و بعد از جراحی و همچنین نوع و اندازه تومور بستگی دارد.

حتی ممکن است عملکرد هورمونی که قبل از عمل ضعیف شده است، بعد از برداشتن تومور بهتر شود. برای مثال، در یک مطالعه روی بیماران مبتلا به ماکروآدنوم غیرعملکردی هیپوفیز، نیمی از بیمارانی که پیش از جراحی دچار کمبود هورمونی بودند، طی یک سال بعد از عمل بهبود پایدار عملکرد هیپوفیز را نشان دادند.

به همین دلیل، اگر بلافاصله بعد از عمل برایتان داروی هورمونی تجویز شد، نباید تصور کنید که این داروها حتماً دائمی هستند. در روزها و هفته‌های اول بعد از جراحی، عملکرد هیپوفیز می‌تواند موقتاً تغییر کند و بدن هنوز در مرحله سازگاری و ترمیم باشد. انجمن غدد درون‌ریز توصیه می‌کند عملکرد محورهای مختلف هورمونی از حدود ۶ هفته بعد از جراحی و سپس به‌صورت دوره‌ای بررسی شود تا مشخص شود کدام کمبودها باقی مانده‌اند و کدام‌یک برطرف شده‌اند.

حتی شواهد نشان می‌دهد که بعضی بیماران در ماه‌های بعد از عمل، بخشی از عملکرد هورمونی خود را دوباره به دست می‌آورند. در یک مطالعه روی بیماران مبتلا به آدنوم غیرترشح‌کننده، ۷۳.۴ درصد از بیمارانی که پیش از جراحی اختلال هورمونی داشتند، تنها یک ماه بعد از عمل در حداقل یکی از محورهای هورمونی بهبود نشان دادند؛ البته میزان بهبود برای هورمون‌های مختلف یکسان نبود.

از طرف دیگر، نمی‌خواهم نگرانی شما را با گفتن اینکه «بعد از عمل هیچ دارویی لازم نیست» بی‌دلیل کم‌اهمیت جلوه بدهم. در بعضی بیماران، یک یا چند کمبود هورمونی واقعاً باقی می‌ماند و نیاز به درمان طولانی‌مدت وجود دارد. برای نمونه، اگر هیپوفیز نتواند هورمون‌های لازم برای تنظیم غده فوق‌کلیه یا تیروئید را به اندازه کافی تولید کند، ممکن است جایگزینی هورمونی ضروری باشد. میزان این مشکل هم به شرایط بیمار و ویژگی‌های تومور وابسته است؛ تومورهای بزرگ‌تر معمولاً با احتمال بیشتری با اختلال عملکرد هیپوفیز همراه هستند.

بنابراین بهتر است به‌جای اینکه از الان خودتان را برای «ده‌ها قرص تا آخر عمر» آماده کنید، منتظر ارزیابی دقیق عملکرد هورمونی بعد از عمل باشید. ممکن است به هیچ درمان هورمونی طولانی‌مدتی نیاز نداشته باشید، ممکن است فقط یک یا دو هورمون نیاز به جایگزینی داشته باشند و در برخی بیماران نیز درمان طولانی‌مدت ضروری باشد. تصمیم نهایی بر اساس آزمایش‌ها و پیگیری‌های بعد از عمل گرفته می‌شود، نه صرفاً بر اساس انجام شدن جراحی.

• بعد از عمل ممکن است دیگر نتوانم بچه‌دار شوم یا زندگی زناشویی‌ام مثل قبل نباشد

این نگرانی را نباید ساده گرفت، چون هورمون‌های هیپوفیز مستقیماً با عملکرد جنسی و باروری ارتباط دارند. اما انجام جراحی تومور هیپوفیز به این معنی نیست که قرار است توانایی بچه‌دار شدن یا زندگی زناشویی شما از بین برود. در واقع، خودِ تومور هیپوفیز هم می‌تواند با ایجاد اختلال در هورمون‌های جنسی، باعث کاهش میل جنسی، اختلال قاعدگی، اختلال نعوظ یا کاهش باروری شود. بنابراین در بعضی بیماران، درمان تومور و اصلاح اختلال هورمونی می‌تواند به بهبود این مشکلات کمک کند.

نکته مهم این است که عملکرد جنسی و باروری بیشتر از آنکه به «خود عمل» وابسته باشد، به وضعیت هورمونی هیپوفیز قبل و بعد از جراحی بستگی دارد. اگر بعد از عمل، تولید هورمون‌هایی که تخمدان‌ها یا بیضه‌ها را تحریک می‌کنند کاهش پیدا کند، ممکن است برای مدتی قاعدگی یا تخمک‌گذاری مختل شود، تعداد اسپرم کاهش پیدا کند یا میل و عملکرد جنسی تحت تأثیر قرار بگیرد. اما این وضعیت در صورت وجود، قابل ارزیابی و در بسیاری از موارد قابل درمان است. راهنمای انجمن غدد درون‌ریز نیز برای کمبود هورمون‌های جنسی، درمان جایگزینی و در صورت تمایل به فرزندآوری، درمان‌های اختصاصی باروری را توصیه می‌کند.

حتی اگر بعد از جراحی مشخص شود که عملکرد هورمونی شما به اندازه کافی برنگشته است، این موضوع لزوماً به معنی ناباروری دائمی نیست. در افرادی که به دلیل کمبود هورمون‌های هیپوفیز دچار مشکل باروری شده‌اند، می‌توان در صورت مناسب بودن شرایط، از درمان‌های تحریک تخمک‌گذاری یا تولید اسپرم و روش‌های کمک‌باروری استفاده کرد. راهنمای اروپایی بیماری‌های هیپوفیز نیز تأکید می‌کند که بارداری در بسیاری از زنان مبتلا به اختلال عملکرد هیپوفیز امکان‌پذیر است و باید وضعیت هورمونی پیش از بارداری به‌دقت تنظیم شود.

از طرف دیگر، اگر پیش از عمل مشکل هورمونی داشته‌اید، نباید انتظار داشته باشید که بلافاصله پس از جراحی همه‌چیز به حالت طبیعی برگردد. بازگشت عملکرد هیپوفیز ممکن است زمان ببرد و به همین دلیل بررسی هورمون‌ها در هفته‌ها و ماه‌های بعد از عمل اهمیت زیادی دارد. انجمن غدد درون‌ریز توصیه می‌کند محورهای هورمونی از حدود ۶ هفته پس از جراحی دوباره بررسی شوند و سپس بر اساس شرایط بیمار پیگیری ادامه پیدا کند.

• هر سردرد بعد عمل ممکن است نشانه برگشت یا رشد مجدد تومور باشد

اگر بعد از جراحی دوباره سردرد بگیرید، کاملاً طبیعی است که ذهنتان سریع به سمت تومور برود و با خودتان بگویید: «نکند دوباره رشد کرده است؟» اما هر سردرد بعد از جراحی هیپوفیز به معنی برگشت تومور نیست. سردرد بعد از عمل نسبتاً شایع است و می‌تواند دلایل مختلفی داشته باشد؛ بنابراین صرفاً از روی وجود سردرد نمی‌توان درباره عود یا رشد مجدد تومور قضاوت کرد.

حتی مطالعاتی که بیماران را بعد از جراحی برای ماه‌ها پیگیری کرده‌اند، نشان داده‌اند که سردرد می‌تواند در دوره پس از عمل ادامه داشته باشد یا حتی در افرادی که قبل از عمل سردرد نداشته‌اند ایجاد شود. در یک مطالعه آینده‌نگر روی ۱۰۱ بیمار مبتلا به آدنوم غیرترشح‌کننده هیپوفیز، ۱۵ درصد از بیمارانی که پیش از عمل سردرد نداشتند، یک سال بعد از جراحی سردرد داشتند. در مقابل، از میان بیمارانی که قبل از عمل سردرد ناتوان‌کننده داشتند، حدود دو سوم بهبود قابل‌توجهی پیدا کردند.

از طرف دیگر، عود یا رشد مجدد تومور را با یک علامت به‌تنهایی تشخیص نمی‌دهیم. برای بررسی این موضوع، نتیجه MRI، وضعیت هورمون‌های هیپوفیز و در صورت نیاز وضعیت بینایی در کنار علائم بیمار بررسی می‌شود. به همین دلیل، پیگیری تصویربرداری بعد از جراحی اهمیت زیادی دارد و برای آدنوم‌های غیرترشح‌کننده، نخستین MRI برای ارزیابی میزان برداشت تومور معمولاً حداقل سه ماه بعد از عمل انجام می‌شود.

حتی در مورد تومورهای هیپوفیز که واقعاً عود یا رشد مجدد آنها مطرح است، سردرد به‌تنهایی معیار قابل اعتمادی برای تشخیص آن نیست. برای مثال، در توصیه‌های مربوط به پیگیری پرولاکتینوما، بروز سردرد جدید در کنار علائمی مانند تغییرات بینایی، اختلال جدید عملکرد هیپوفیز یا افزایش مجدد سطح پرولاکتین، دلیلی برای بررسی تصویربرداری است؛ یعنی اهمیت سردرد زمانی بیشتر می‌شود که همراه با تغییرات دیگری باشد.

• بعد از عمل دیگر نمی‌توانم مثل قبل زندگی کنم و فعالیت داشته باشم

اگر قرار است جراحی تومور هیپوفیز انجام دهید، ممکن است در ذهنتان این‌طور تصور کنید که بعد از عمل باید برای همیشه خیلی از کارهایی را که دوست دارید کنار بگذارید؛ مثلاً دیگر نتوانید ورزش کنید، شنا کنید، سفر بروید یا با هواپیما پرواز کنید. اما واقعیت این نیست. جراحی یک دوره نقاهت دارد و در این مدت باید کمی محتاط‌تر باشید، ولی هدف این است که به‌تدریج به زندگی معمول خود برگردید.

البته نباید انتظار داشته باشید چند روز بعد از عمل دقیقاً همان سطح انرژی قبل از جراحی را داشته باشید. بدن شما برای مدتی درگیر ترمیم است و خستگی در هفته‌های نخست شایع است. توصیه می‌شود بیماران در ۶ تا ۸ هفته اول سبک زندگی ملایم‌تری داشته باشند و فعالیت را به‌تدریج افزایش دهند. در همین مدت، پیاده‌روی سبک توصیه می‌شود و فعالیت‌های سنگین و بلند کردن وزنه باید تا زمانی که جراح اجازه دهد، محدود شود.

• ممکن است بعد از عمل عفونت مغزی بگیرم

این نگرانی بی‌دلیل نیست؛ چون جراحی تومور هیپوفیز از مسیر بینی انجام می‌شود و در نهایت جراح در نزدیکی ساختارهایی کار می‌کند که با مغز و مایع مغزی‌نخاعی ارتباط دارند. اما یک نکته مهم را باید از هم تفکیک کنیم: عفونت مغزی یا مننژیت یکی از عوارض شناخته‌شده این جراحی است، اما عارضه شایعی نیست.

در یک مطالعه بزرگ روی ۱۱۵۳ مورد جراحی تومور هیپوفیز، مننژیت بعد از عمل در حدود ۱ درصد بیماران دیده شد. در مطالعه دیگری روی ۵۰۶ جراحی نیز این میزان حدود ۲ درصد گزارش شد. تفاوت اعداد در مطالعات مختلف تا حدی به تفاوت در تعریف و تشخیص عفونت، نوع تومورها و شرایط جراحی مربوط است؛ بنابراین نمی‌توان یک عدد ثابت را برای همه بیماران در نظر گرفت.

یکی از مهم‌ترین عواملی که احتمال این عارضه را افزایش می‌دهد، نشت مایع مغزی‌نخاعی بعد از جراحی است. اگر ارتباطی بین فضای حاوی مایع مغزی‌نخاعی و محیط بینی باقی بماند، مسیر مناسبی برای ورود میکروب‌ها ایجاد می‌شود. به همین دلیل، جراح بعد از خارج کردن تومور، محل جراحی را با روش‌های بازسازی مناسب می‌بندد تا احتمال نشت و در نتیجه خطر عفونت کاهش پیدا کند. در یک مطالعه ۳۰۰ بیمار، مننژیت ارتباط قابل‌توجهی با نشت مایع مغزی‌نخاعی حین یا بعد از عمل داشت.

پس اگر بعد از عمل دچار تب، سردرد شدید یا غیرمعمول، سفتی گردن، تهوع و استفراغ غیرعادی، گیجی یا تغییر سطح هوشیاری شدید، نباید خودتان آن را به حساب روند طبیعی نقاهت بگذارید؛ این علائم باید سریع به تیم درمان اطلاع داده شوند تا در صورت نیاز بررسی‌های لازم انجام شود.

اما عوارض واقعی جراحی کدام‌اند که معمولاً انتظارشان را ندارید؟

• نقاهت و حس خستگی بعد عمل ممکن است از انتظارتان طولانی‌تر باشد

ممکن است قبل از جراحی خودتان را برای چند روز استراحت آماده کرده باشید و تصور کنید بعد از ترخیص، خیلی زود به روال عادی زندگی برمی‌گردید. اما چیزی که بعضی بیماران انتظارش را ندارند این است که احساس خستگی می‌تواند چند هفته ادامه داشته باشد. این خستگی لزوماً نشانه عارضه یا مشکل در روند جراحی نیست؛ بدن شما یک جراحی را پشت سر گذاشته و در عین حال ممکن است عملکرد هورمونی هیپوفیز نیز برای مدتی نیاز به تنظیم و پیگیری داشته باشد.

با این حال، زمان برگشت انرژی در همه بیماران یکسان نیست. برای مثال، مراکز معتبر بیمارستانی به بیماران توصیه می‌کند انتظار داشته باشند خستگی حدود ۶ تا ۸ هفته ادامه داشته باشد و در این مدت فعالیت‌های روزمره را به‌تدریج افزایش دهند. آنها همچنین معمولاً بازگشت تدریجی به کار را پیشنهاد می‌کنند، نه اینکه بیمار از همان روزهای اول انتظار عملکرد کامل گذشته را داشته باشد.

نکته مهم این است که خستگی شدید یا غیرعادی را نباید همیشه به حساب نقاهت گذاشت. اگر خستگی شما به‌جای اینکه به‌تدریج بهتر شود، شدیدتر شود یا چند هفته بعد از عمل همچنان به شکل غیرمعمول ادامه داشته باشد، باید آن را با پزشک در میان بگذارید. یکی از علت‌هایی که در این شرایط باید بررسی شود، اختلال هورمونی است؛ زیرا جراحی هیپوفیز می‌تواند در برخی بیماران نیاز به تنظیم یا جایگزینی هورمون‌ها ایجاد کند.

• گرفتگی و خشکی بینی می‌تواند موقتاً آزاردهنده باشد

چون مسیر جراحی از داخل بینی است، طبیعی است که بینی شما بعد از عمل برای مدتی مثل قبل نباشد. گرفتگی بینی و احساس خشکی، به‌خصوص در روزها و هفته‌های ابتدایی، می‌تواند آزاردهنده باشد؛ حتی ممکن است به دلیل گرفتگی، بیشتر از دهان نفس بکشید و خشکی دهان هم به آن اضافه شود.

این وضعیت معمولاً به معنای آسیب دائمی بینی نیست. در یک مطالعه روی جراحی آندوسکوپیک هیپوفیز، عوارض بینی و سینوس در مجموع نسبتاً کم گزارش شدند و بسیاری از مشکلات ایجادشده با گذشت زمان برطرف شدند. در همان مطالعه، دلمه‌بستن داخل بینی از عوارضی بود که ممکن است دیرتر از سایر علائم برطرف شود؛ در مجموعه بیماران این مطالعه، میانگین زمان برطرف شدن دلمه‌های بینی حدود ۱۶ هفته بود.

بنابراین ممکن است در هفته‌های اول احساس کنید بینی‌تان گرفته است یا داخل بینی بیش از حد خشک و حساس شده، اما نباید انتظار داشته باشید که این حالت برای همیشه باقی بماند. در یک مطالعه جدیدتر در سال ۲۰۲۶ نیز از میان ۴۱۴ بیمار جراحی‌شده، عوارض بینی فقط در ۴.۱ درصد بیماران ثبت شد و تمام موارد گزارش‌شده در طول پیگیری بهبود پیدا کردند.

• عملکرد هیپوفیز و هورمون‌ها ممکن است موقتاً تغییر کند

هیپوفیز بعد از جراحی ممکن است برای مدتی مثل قبل عمل نکند و به همین دلیل، برخی هورمون‌ها موقتاً کاهش پیدا کنند. این تغییر همیشه به معنی آسیب دائمی به هیپوفیز نیست. به همین دلیل، بعد از جراحی معمولاً آزمایش‌های هورمونی در فواصل مشخص انجام می‌شود تا مشخص شود عملکرد هیپوفیز در حال برگشت است یا به درمان طولانی‌مدت نیاز دارد. انجمن غدد درون‌ریز توصیه می‌کند ارزیابی محورهای هورمونی از حدود ۶ هفته بعد از جراحی آغاز شود و سپس بر اساس شرایط بیمار ادامه پیدا کند.

در این فاصله ممکن است پزشک برای اینکه بدن شما دچار کمبود هورمون نشود، به‌طور موقت داروی جایگزین هورمونی تجویز کند. برای مثال، اگر عملکرد غده فوق‌کلیه بعد از جراحی هنوز مشخص نباشد، ممکن است برای مدتی هیدروکورتیزون دریافت کنید و بعد با آزمایش‌های لازم بررسی شود که آیا بدن دوباره می‌تواند به اندازه کافی کورتیزول تولید کند یا خیر. در افرادی که عملکرد تیروئید پیش از عمل طبیعی بوده است نیز توصیه می‌شود عملکرد تیروئید حدود ۶ تا ۸ هفته بعد از جراحی بررسی شود.

مراقبت‌هایی که برای پیشگیری از عوارض بعد از عمل توصیه می‌کنم

بعد از جراحی تومور هیپوفیز، مراقبت‌های خانه فقط یک‌سری توصیه احتیاطی نیستند؛ بخشی از روند درمان شما هستند. هدف من این است که در هفته‌های اول، فشار اضافی به محل جراحی وارد نشود، ترمیم بافت‌ها به‌خوبی انجام شود و عوارض احتمالی را زود تشخیص دهیم. چند نکته را به‌طور مشخص از شما می‌خواهم رعایت کنید.

از زور زدن و هر کاری که فشار داخل سر و بینی را زیاد می‌کند، خودداری کنید. یکی از موارد مهم، جلوگیری از یبوست است. هنگام دفع زور نزنید و اگر یبوست دارید، آن را نادیده نگیرید. مصرف مناسب مایعات و مواد غذایی پرفیبر می‌تواند کمک‌کننده باشد و اگر لازم باشد، داروی نرم‌کننده مدفوع را برایتان تجویز می‌کنم. هدف این است که دفع بدون فشار و به‌آرامی انجام شود. همچنین سرفه شدید، خم شدن طولانی‌مدت و فعالیت‌هایی که شما را مجبور به زور زدن می‌کنند، در دوره ابتدایی باید تا حد امکان محدود شوند. این احتیاط‌ها برای کاهش فشار روی محل جراحی و پیشگیری از مشکلاتی مانند نشت مایع مغزی‌نخاعی اهمیت دارند.

فین نکنید و داخل بینی را دستکاری نکنید. بعد از جراحی، بینی و مسیر جراحی هنوز در حال ترمیم هستند. بنابراین حتی اگر احساس گرفتگی یا وجود ترشح داشتید، با فشار فین نکنید و چیزی داخل بینی وارد نکنید، مگر اینکه طبق دستور پزشک باشد. اگر عطسه کردید، دهان را باز نگه دارید تا فشار کمتری در بینی ایجاد شود. شست‌وشوی بینی نیز در صورت توصیه جراح باید دقیقاً با روش و زمان‌بندی گفته‌شده انجام شود.

بلند کردن اجسام سنگین را برای مدتی کنار بگذارید. لازم نیست تمام روز در تخت بمانید؛ اتفاقاً راه رفتن سبک و فعالیت‌های معمول و بدون فشار، به‌تدریج قابل انجام است. اما بلند کردن خریدهای سنگین، جابه‌جا کردن وسایل، ورزش سنگین یا هر فعالیتی که باعث زور زدن شود باید تا زمانی که جراح اجازه نداده است انجام نشود. زمان بازگشت به فعالیت‌های سنگین برای همه یکسان نیست و بر اساس نوع جراحی و روند بهبودی شما تعیین می‌شود.

برای خواب، سر را کمی بالاتر از بدن قرار دهید. در روزهای ابتدایی بهتر است هنگام خواب سر و بالاتنه کمی بالاتر قرار داشته باشد. می‌توانید از چند بالش یا شیب مناسب تخت استفاده کنید؛ فقط مراقب باشید تعداد بالش‌ها آن‌قدر زیاد نباشد که گردنتان بیش از حد خم شود. هدف، ایجاد یک وضعیت راحت و نسبتاً نیمه‌نشسته است، نه اینکه مجبور باشید به شکل غیرطبیعی بخوابید. اگر جراح شما وضعیت خاصی را توصیه کرد، همان دستور اولویت دارد.

غذا را هم متناسب با شرایط خودتان تنظیم کنید. بعد از عمل، به‌جای غذاهای سنگین، وعده‌های سبک و قابل‌تحمل انتخاب کنید و برای جلوگیری از یبوست، مصرف فیبر را در حدی که برای شما مناسب است افزایش دهید. میوه، سبزیجات و غلات کامل می‌توانند به منظم شدن دفع کمک کنند. در مورد مقدار مایعات، یک نکته مهم وجود دارد: بعد از جراحی هیپوفیز، نباید بدون دستور پزشک خودتان مصرف آب را به‌شدت زیاد یا کم کنید؛ زیرا در برخی بیماران ممکن است تعادل آب و سدیم بدن تغییر کند. اگر برای شما محدودیت یا مقدار مشخصی از مایعات تعیین شده است، همان برنامه را رعایت کنید.

داروها را دقیقاً طبق نسخه مصرف کنید. اگر برایتان داروی هورمونی، مسکن یا داروی دیگری تجویز شده است، مقدار آن را خودسرانه تغییر ندهید و به‌خصوص داروهای هورمونی را بدون هماهنگی قطع نکنید. بعد از جراحی ممکن است عملکرد هیپوفیز برای مدتی تغییر کند و پزشک بر اساس آزمایش‌ها تصمیم بگیرد دارو ادامه پیدا کند، کاهش یابد یا قطع شود.

و یک نکته بسیار مهم: علائم غیرعادی را منتظر نگذارید. اگر ترشح شفاف و مداوم از بینی داشتید، دچار تشنگی و ادرار بسیار زیاد شدید، سردرد شدید یا متفاوت از قبل پیدا کردید، تهوع و استفراغ غیرعادی داشتید، تب کردید یا احساس کردید وضعیت عمومی‌تان به‌جای بهتر شدن رو به بدتر شدن است، با تیم درمان تماس بگیرید. این علائم لزوماً به معنی عارضه جدی نیستند، اما بهتر است بررسی شوند.

من همیشه به بیمارانم تأکید می‌کنم که این محدودیت‌ها دائمی نیستند. قرار نیست بعد از جراحی برای همیشه مراقب هر حرکت خود باشید. هدف این مراقبت‌ها این است که چند هفته اول را با آرامش و کمترین خطر پشت سر بگذارید؛ سپس با توجه به معاینه و روند ترمیم، فعالیت‌ها را مرحله‌به‌مرحله افزایش دهید و به زندگی معمول خود برگردید.