راهنمای جامع جراحی دیسککتومی: از تشخیص تا بهبودی کامل

جراحی دیسککتومی (Discectomy) یکی از رایج‌ترین روش‌های جراحی برای درمان دردهای شدید کمر و گردن است که در اثر فتق یا پارگی دیسک ایجاد می‌شوند. هدف اصلی این جراحی، برداشتن تمام یا بخشی از دیسک آسیب‌دیده‌ای است که روی ریشه‌های عصبی یا نخاع فشار می‌آورد. این عمل جراحی معمولاً به عنوان آخرین راهکار، زمانی که درمان‌های غیرجراحی مانند دارودرمانی و فیزیوتراپی با شکست مواجه می‌شوند، پیشنهاد می‌گردد.

در این مقاله، به بررسی کامل انواع تکنیک‌های جراحی دیسککتومی، زمان نیاز به این عمل، مزایا، عوارض و روند بهبودی خواهیم پرداخت.

دیسککتومی چیست و چرا انجام می‌شود؟

دیسک‌های بین‌مهره‌ای مانند بالشتک‌هایی گرد و صاف بین استخوان‌های ستون فقرات (مهره‌ها) قرار دارند و به عنوان ضربه‌گیر عمل می‌کنند. هر دیسک دارای یک مرکز ژله‌ای و نرم (هسته) است که توسط یک حلقه بیرونی انعطاف‌پذیر (آنولوس) احاطه شده است. زمانی که این حلقه پاره شود، مواد ژله‌ای به بیرون نشت کرده و روی اعصاب مجاور فشار می‌آورند. این فشردگی و ترشح مواد شیمیایی التهاب‌زا، باعث ایجاد دردهای شدیدی مانند درد سیاتیک، بی‌حسی و ضعف در دست‌ها یا پاها می‌شود.

جراحی دیسککتومی با آزادسازی این عصب‌های تحت فشار، به بازیابی عملکرد حرکتی، تسکین درد و بهبود کیفیت زندگی بیمار کمک می‌کند.

چه زمانی به جراحی دیسککتومی نیاز داریم؟ (موارد تجویز)

پزشک متخصص معمولاً در شرایط زیر تصمیم به انجام عمل جراحی می‌گیرد:

1. شکست درمان‌های محافظه‌کارانه: عدم تسکین درد با مصرف دارو، استفاده از بریس یا فیزیوتراپی.

2. دردهای ناتوان‌کننده: درد شدید در پاها یا بازوها که همراه با بی‌حسی یا ضعف است و انجام کارهای روزمره را مختل می‌کند.

3. نقص پیشرونده عصبی (رادیکولوپاتی): آسیب عصبی که باعث افتادگی پا، لنگ زدن یا ناتوانی در بلند کردن اجسام شود.

4. علائم اورژانسی (سندرم دم اسب): اگر فتق دیسک باعث اختلال در عملکرد روده یا مثانه (بی‌اختیاری ادرار یا مدفوع) شود، جراحی اورژانسی الزامی است.

5. بازگشت به زندگی عادی: تمایل بیمار برای بازگشت سریع‌تر به فعالیت‌های شغلی یا ورزشی.

چه کسانی نباید جراحی دیسککتومی را انجام دهند؟ (موارد منع مصرف)

این جراحی برای همه مناسب نیست. در موارد زیر، دیسککتومی توصیه نمی‌شود:

• تنگی شدید و استخوانی کانال نخاعی

• ناپایداری واضح در بخش‌هایی از ستون فقرات

• وجود تومورهای بدخیم درگیرکننده پرده نخاع (دورا)

• بیماری‌های عروقی یا عصبی که علائمی شبیه به فتق دیسک ایجاد می‌کنند.

انواع روش‌های جراحی دیسککتومی

امروزه با پیشرفت علم پزشکی، دیسککتومی هم به روش سنتی و هم با تکنیک‌های کم‌تهاجمی انجام می‌شود:

۱. دیسککتومی باز (روش سنتی)

در این روش، جراح یک برش نسبتاً بزرگ در پشت بیمار ایجاد می‌کند. برای دسترسی به دیسک پاره شده، بخشی از رباط‌ها و گاهی بخشی از استخوان مهره (لامینکتومی) برداشته می‌شود تا عصب آزاد شده و دیسک تخلیه شود.

• عیب این روش: آسیب بیشتر به عضلات و بافت‌های اطراف ستون فقرات که می‌تواند منجر به ایجاد جای زخم بیشتر و طولانی‌تر شدن روند نقاهت شود.

۲. میکرودیسککتومی (Microdiscectomy)

این روش یک جراحی کم‌تهاجمی است. جراح با ایجاد یک برش بسیار کوچک و استفاده از عینک‌های جراحی ذره‌بینی یا میکروسکوپ، محل آسیب‌دیده را بزرگ‌نمایی می‌کند. با استفاده از ابزارهای ظریف، قطعات استخوان، رباط و دیسک خارج می‌شوند تا عصب آزاد گردد.

• مزایا: برش کوچک‌تر، آسیب عضلانی کمتر و امکان ترخیص در همان روز عمل.

۳. دیسککتومی آندوسکوپی (Endoscopic Discectomy)

این تکنیک نوین شباهت زیادی به جراحی آرتروسکوپی مفاصل دارد. جراح یک لوله باریک مجهز به دوربین (آندوسکوپ) را از طریق یک برش میلی‌متری وارد ستون فقرات می‌کند. تصاویر روی مانیتور نمایش داده می‌شود و جراح به کمک ابزارهای بسیار ریز، بخش بیرون‌زده دیسک را خارج می‌کند.

۴. دیسککتومی از راه پوست یا لیزری (Percutaneous Discectomy)

در این روش سرپایی، بیمار تنها بی‌حسی موضعی دریافت می‌کند. جراح به کمک تصاویر فلوروسکوپی (اشعه ایکس زنده)، یک سوزن یا پروب ضخیم را از طریق پوست وارد دیسک می‌کند. سپس با استفاده از گرما یا امواج رادیویی (رادیوفرکانسی/لیزر)، بخش اضافه‌ی دیسک از بین می‌رود تا فشار داخل دیسک کاهش یابد.

۵. دیسککتومی و فیوژن قدامی گردن (ACDF)

این روش مخصوص دیسک گردن است. جراح به جای ایجاد برش در پشت گردن، برشی در جلوی گلو ایجاد می‌کند تا به راحتی به ستون فقرات دسترسی پیدا کند. پس از تخلیه دیسک پاره شده و خارهای استخوانی، برای جلوگیری از افتادگی ستون فقرات، مهره‌های بالا و پایینِ دیسکِ تخلیه‌شده توسط پیوند استخوانی و پلاتین (پیچ و صفحه فلزی) به یکدیگر متصل (فیوژن) می‌شوند.

مزایای جراحی‌های کم‌تهاجمی نسبت به جراحی باز

اگرچه نتایج بالینی بلندمدت در هر دو روش تقریباً مشابه است، اما روش‌های کم‌تهاجمی (آندوسکوپی و میکروسکوپی) مزایای بی‌نظیری دارند:

• کاهش احتمال عفونت و درد بعد از عمل

• نیاز کمتر به داروهای مسکن مخدری

• از دست دادن خون بسیار کمتر در حین عمل

• کاهش آسیب به عضلات پاراسپاینال (عضلات اطراف ستون فقرات)

• نتیجه زیبایی بهتر (جای زخم کوچک‌تر)

• ترخیص سریع‌تر از بیمارستان و دوره نقاهت کوتاه‌تر

خطرات و عوارض احتمالی دیسککتومی

همانند هر عمل جراحی دیگری، دیسککتومی نیز خطراتی به همراه دارد. از جمله عوارض احتمالی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• خونریزی و تشکیل هماتوم نخاعی

• پارگی پرده پوشاننده نخاع (نشت مایع مغزی نخاعی)

• عفونت ستون فقرات یا زخم

• آسیب به ریشه‌های عصبی در حین عمل

• تشکیل بافت اسکار (فیبروز اپیدورال) در اطراف عصب

• عود مجدد فتق دیسک: تا ۹ درصد از بیماران ممکن است دوباره در همان سطح دچار پارگی دیسک شوند که برخی از آن‌ها نیاز به جراحی مجدد خواهند داشت.

• سندرم جراحی ناموفق کمر (تداوم درد پس از عمل)

روند مراقبت و دوره نقاهت بعد از عمل دیسککتومی

بسته به نوع جراحی، ممکن است همان روز یا روز بعد از بیمارستان مرخص شوید. دستورالعمل‌های کلی برای بهبودی عبارتند از:

• محدودیت حرکتی: برای حدود ۳ تا ۶ هفته باید از خم شدن، چرخیدن کمر و بلند کردن اجسام سنگین خودداری کنید.

• پیاده‌روی: راه رفتن سبک به شدت توصیه می‌شود زیرا جریان خون را بهبود بخشیده و از لخته شدن خون جلوگیری می‌کند.

• بازگشت به کار: بسته به شغل شما (پشت‌میزنشینی یا کار فیزیکی)، بازگشت به کار بین ۲ تا ۶ هفته زمان می‌برد.

• ورزش و فیزیوتراپی: پس از تایید پزشک، انجام تمرینات کششی و تقویتی عضلات مرکزی بدن برای جلوگیری از عود مجدد بیماری ضروری است.

• پرهیز از فعالیت‌های پرخطر: سوارکاری، موتورسواری و ورزش‌های تماسی تا حداقل ۳ ماه ممنوع است.

نقش تصویربرداری در جراحی ستون فقرات

پیش از جراحی، پزشک از تصویربرداری‌هایی مانند MRI یا سی‌تی اسکن (CT Scan) برای بررسی دقیق محل فشردگی عصب استفاده می‌کند. پس از عمل نیز، در صورت بازگشت علائم، از MRI برای تشخیص اینکه آیا درد ناشی از ایجاد بافت اضافه (فیبروز اپیدورال) است یا دیسک مجدداً دچار فتق شده، استفاده می‌گردد.

سخن پایانی

جراحی دیسککتومی یکی از موثرترین روش‌ها برای درمان دردهای مزمن و فلج‌کننده ناشی از فتق دیسک است. با پیشرفت تکنیک‌های کم‌تهاجمی، امروزه بیماران با درد کمتر و سرعت بیشتری به زندگی روزمره خود بازمی‌گردند. اگر دچار علائم درگیری عصب سیاتیک یا درد شدید گردن هستید، با یک جراح متخصص ستون فقرات مشورت کنید تا بهترین گزینه درمانی متناسب با شرایط شما انتخاب شود.